فهرست کامل کشورهایی که سپاه پاسداران را تروریستی اعلام کردهاند
رأی دهید
با تصمیم وزرای خارجه اتحادیه اروپا، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به فهرست سازمانهای تروریستی این قاره اضافه شد. اقدامی که در واکشن به سرکوب خشونتآمیز معترضان در تظاهرات اخیر صورت گرفت.
هرچند این نخستین بار است که اتحادیه اروپا یک نیروی نظامیِ وابسته به یک دولت را در چنین فهرستی قرار میدهد، اما برای سپاه پاسداران تجربهای بیسابقه نیست و این نهاد در سالهای اخیر بهتدریج در فهرستهای تروریستی شماری از کشورها قرار گرفته است.
ایالات متحده، آوریل ۲۰۱۹
در آوریل سال ۲۰۱۹، دولت دونالد ترامپ تصمیم گرفت کل مجموعه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست «سازمانهای تروریستی خارجی» آمریکا (افتیاو) قرار دهد. این نخستین بار بود که یک کشور، یک نهاد رسمی نظامی وابسته به یک دولت حاکم را در چنین فهرستی قرار میداد. این تصمیم در همان ابتدا بحثهای حقوقی گستردهای را درباره امکان و پیامدهای چنین اقدامی برانگیخت، اما در نهایت دولت اول آقای ترامپ آن را اجرایی کرد.
پیش از این اقدام، برخی کشورها شاخههایی از سپاه پاسداران، مانند «نیروی قدس»، یا فرماندهان و مقامهای ارشد این نهاد نظامی، سیاسی و اقتصادی را هدف تحریم قرار داده بودند. همچنین عربستان سعودی و بحرین پیشتر سپاه پاسداران را در فهرستهای ملی مرتبط با تروریسم قرار داده بودند، اما قرار گرفتن کل سپاه در فهرست افتیاو آمریکا که پیامدهای حقوقی و فرامرزی گستردهتری دارد، برای نخستین بار در دولت آقای ترامپ انجام شد.
فهرست افتیاو، یک چارچوب حقوقی مشخص در قانون آمریکا است که وزارت خارجه این کشور بر اساس آن، گروهها و نهادهایی را که تهدیدی برای امنیت ملی آمریکا تلقی میشوند، در رده سازمانهای تروریستی خارجی قرار میدهد.
تفاوت اصلی میان فهرست افتیاو و فهرستهای ملی تروریستی که برخی کشورها از جمله عربستان سعودی و بحرین استفاده میکنند، در دامنه اثرگذاری و پیامدهای حقوقی آنهاست. فهرستهای ملی معمولا در چارچوب قوانین داخلی همان کشور تعریف میشوند و تمرکز اصلی آنها بر مسدودسازی داراییها، جرمانگاری تامین مالی تروریسم و اعمال محدودیتهای بانکی و اداری در داخل قلمرو آن کشور است. اثر این فهرستها عمدتا داخلی و منطقهای است و الزاما پیامد فرامرزی گسترده ندارد.
در مقابل، قرار گرفتن یک نهاد در فهرست افتیآو آمریکا پیامدهایی بهمراتب گستردهتر دارد. بر اساس این چارچوب، هرگونه حمایت مادی، مالی، لجستیکی یا حتی ارائه خدمات به آن نهاد، برای اتباع و شرکتهای آمریکایی جرم محسوب میشود و زمینه اعمال تحریمهای ثانویه و پیگرد قضایی فراتر از مرزهای آمریکا را فراهم میکند. به همین دلیل، اثر عملی افتیآو تنها محدود به داخل آمریکا نیست و میتواند شرکتها، بانکها و نهادهای خارجی را نیز، به دلیل ترس از پیامدهای حقوقی، به قطع همکاری وادار کند.
از همین رو بود که قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست افتیآو در سال ۲۰۱۹، نه صرفا یک اقدام نمادین یا سیاسی، بلکه تصمیمی با آثار حقوقی و اقتصادی بیسابقه تلقی شد؛ تصمیمی که سطح تقابل را از تحریمهای متعارف و فهرستهای ملی، به مرحلهای جدید و پرهزینهتر ارتقا داد.
تصمیم آقای ترامپ، چند ماه بعد از خروج او از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ موسوم به برجام عملی شد. این در حالی بود که در آن زمان، تلاشهایی برای شکلگیری یک توافق هستهای جدید بین ایران و آمریکا در جریان بود اما تصمیم رئیس جمهور آمریکا، به مجموع موانع موجود بر سر رسیدن به چنین توافقی افزود و در نهایت هیچ تفاهم تازهای بین ایران و آمریکا شکل نگرفت.
تصمیم آقای ترامپ اما مورد استقبال برخی از متحدین ایالات متحده قرار گرفت. قابل انتظار بود که اسرائیل یکی از اصلیترین بازیگرانی باشد که از این اقدام واشنگتن خرسند شود. دولتهای عربستان سعودی و بحرین هم در پیامهایی ضمن تقدیر از تصمیم دونالد ترامپ، از قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی آمریکا استقبال کردند.
عربستان و بحرین، اکتبر ۲۰۱۸
پیش از اقدام دولت آمریکا در سال ۲۰۱۹، عربستان سعودی و بحرین در اکتبر ۲۰۱۸ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرستهای ملی مرتبط با تروریسم خود قرار داده بودند. این تصمیم در چارچوب سیاستهای امنیتی و مقابله با آنچه این دو کشور «فعالیتهای بیثباتکننده ایران در منطقه» میخواندند، اتخاذ شد و همزمان با تشدید تنشهای تهران با کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس صورت گرفت.
در آن مقطع، وزارت کشور عربستان و نهادهای امنیتی بحرین اعلام کردند که سپاه پاسداران، بهویژه از طریق حمایت از گروههای مسلح در یمن، عراق، سوریه و بحرین، در اقدامات تروریستی و خرابکارانه نقش دارد. قرار دادن سپاه در این فهرستها ذیل چارچوبهای ملی مبارزه با تروریسم و تامین مالی تروریسم انجام شد و پیامدهایی مانند مسدودسازی داراییها، جرمانگاری هرگونه همکاری مالی و اعمال محدودیتهای اداری و بانکی در قلمرو این کشورها را به همراه داشت.
این تصمیم در همان زمان واکنش تند تهران را در پی داشت. مقامهای جمهوری اسلامی اقدام عربستان و بحرین را «سیاسی» و «دنبالهروی از سیاستهای آمریکا» توصیف کردند و آن را فاقد مشروعیت حقوقی دانستند. در مقابل، ریاض و منامه تاکید داشتند که این اقدام یک تصمیم مستقل و مبتنی بر ملاحظات امنیت ملی است و در چارچوب قوانین داخلی و قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل اتخاذ شده است.
حدود ۵ سال بعد از این تصمیم، تهران و ریاض با میانجیگری چین، با یکدیگر بر سر از سرگیری روابط به توافق رسیدند. از آن زمان به بعد، روند مناسبات دوجانبه میان دو کشور رو به بهبود بوده است اما دستکم از نظر حقوقی، ریاض قدمی برای خروج سپاه از فهرست سازمانهای تروریستی خود برنداشته است.
کانادا، ژوئن ۲۰۲۴
کانادا در ژوئن سال ۲۰۲۴ اعلام کرد که کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را ذیل قانون کیفری این کشور در فهرست سازمانهای تروریستی قرار میدهد. این تصمیم پس از سالها بحث سیاسی و حقوقی در داخل کانادا اتخاذ شد و فشار خانوادههای قربانیان پرواز شماره پیاس۷۵۲، که در ژانویه ۲۰۲۰ توسط پدافند سپاه سرنگون شد، نقشی تعیینکننده در آن داشت.
دولت کانادا اعلام کرد که این اقدام در واکنش به نقش سپاه پاسداران در فعالیتهای تروریستی، سرکوب داخلی، نقض حقوق بشر و اقدامات بیثباتکننده برونمرزی صورت گرفته و پیامدهایی مانند مسدودسازی داراییها، جرمانگاری هرگونه حمایت مالی و فراهم شدن زمینه پیگرد قضایی را به همراه خواهد داشت. با این حال، برخلاف فهرست افتیآو آمریکا، چارچوب کانادایی عمدتا ماهیت داخلی و قضایی دارد و بهطور مستقیم به اعمال تحریمهای ثانویه فرامرزی منجر نمیشود.
تهران این تصمیم را بهشدت محکوم کرد و آن را اقدامی سیاسی و خصمانه خواند. با این حال، تصمیم کانادا از نظر نمادین اهمیت بالایی داشت، چرا که برای نخستین بار پس از ایالات متحده، یک کشور غربی بهطور رسمی کل سپاه پاسداران را در فهرست سازمانهای تروریستی خود قرار میداد؛ اقدامی که فشار بر سایر دولتهای غربی، بهویژه در اروپا، را افزایش داد.
آمریکای لاتین، ۲۰۲۵
در آمریکای لاتین، موج اصلی قرار دادن سپاه پاسداران در فهرستهای تروریستی بهطور مشخص در سال ۲۰۲۵ رخ داد و دو نمونه برجسته آن پاراگوئه و اکوادور بودند؛ دو تصمیمی که هر دو با استدلالهای امنیتی و با تاکید بر تهدیدهای فرامرزی و شبکههای مالی و عملیاتی مرتبط با ایران در نیمکره غربی همراه شد.
پاراگوئه، آوریل ۲۰۲۵
پاراگوئه در ۲۴ آوریل ۲۰۲۵ رسما سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را «سازمان تروریستی» اعلام کرد. دولت این کشور این تصمیم را بخشی از موضع سختگیرانه خود علیه تروریسم و در راستای امنیت بینالمللی معرفی کرد. ایالات متحده بلافاصله از این اقدام استقبال کرد و آن را گامی مهم علیه شبکه نفوذ و تروریسم مورد حمایت ایران در نیمکره غربی دانست.
اکوادور، سپتامبر ۲۰۲۵
اکوادور در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۵ با صدور فرمان اجرایی شماره ۱۲۸، سپاه پاسداران را همراه با حماس و حزبالله در فهرست گروههای تروریستی اعلام کرد. در متن فرمان، این سه نهاد بهعنوان تهدیدی علیه امنیت، حاکمیت و تمامیت کشور معرفی شدهاند. گزارشهای رسانههای معتبر داخلی اکوادور هم تاکید داشتند که این تصمیم بر پایه ارزیابیهای اطلاعاتی و نگرانی از حضور یا نفوذ شبکههای مرتبط در منطقه و ارتباط احتمالی با شبکههای تبهکار اتخاذ شده است.
در هر دو مورد، تهران این تصمیمها را سیاسی و متاثر از فشار آمریکا توصیف کرد، اما دولتهای مربوطه تاکید داشتند مبنای اقدامشان ارزیابی امنیت ملی و ابزارهای حقوقی داخلی است. از نظر اثرگذاری، این فهرستگذاریها طبیعتا وزن حقوقی و اقتصادی تصمیم آمریکا یا اتحادیه اروپا را ندارد، اما از نظر سیاسی مهم است چون نشان میدهد بحث سپاه و شبکههای مرتبط با آن، دیگر فقط موضوع خاورمیانه یا آمریکای شمالی نیست و به حوزه امنیت داخلی برخی کشورهای آمریکای لاتین هم کشیده شده است.
استرالیا، نوامبر ۲۰۲۵
استرالیا در نوامبر ۲۰۲۵ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در چارچوب یک ساز و کار حقوقی جدید مرتبط با امنیت ملی و مقابله با تروریسم در فهرست نهادهای تروریستی خود قرار داد. این تصمیم ذیل مدلی متفاوت از فهرست افتی آو آمریکا اتخاذ شد، اما از نظر عملی پیامدهایی مشابه، از جمله جرمانگاری هرگونه حمایت، همکاری یا ارتباط با سپاه پاسداران و تشدید محدودیتهای مالی و امنیتی را به همراه داشت.
مقامهای استرالیایی اعلام کردند که این اقدام در واکنش به مجموعهای از ارزیابیهای امنیتی انجام شده است؛ از جمله افشای فعالیت شبکههای اطلاعاتی و نفوذ مرتبط با سپاه در خاک استرالیا و همچنین نگرانیها درباره نقش این نهاد در تهدید و اقدامات خشونتآمیز علیه اهداف غیرنظامی، از جمله جامعه یهودیان در این کشور. به گفته دولت استرالیا، این تحولات نشاندهنده عبور سپاه از یک تهدید صرفا خارجی به یک چالش مستقیم برای امنیت داخلی این کشور بوده است.
این تصمیم پس از ماهها فشار سیاسی در داخل استرالیا و هشدارهای مکرر نهادهای اطلاعاتی اتخاذ شد و نشانهای از تغییر رویکرد دولت این کشور از اعمال تحریمها و محدودیتهای هدفمند، به استفاده از ابزارهای سختگیرانهتر حقوقی بود. جمهوری اسلامی این اقدام را بهشدت محکوم کرد و آن را سیاسی و فاقد مشروعیت خواند، اما دولت استرالیا تاکید کرد که فهرستگذاری سپاه پاسداران بر اساس قوانین داخلی و در راستای حفظ امنیت ملی این کشور انجام شده است.
مورد متفاوت آرژانتین، ژانویه ۲۰۲۶
آرژانتین در ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد که «نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» را در فهرست سازمانهای تروریستی خود قرار داده است. این تصمیم در چارچوب فهرست ملی مبارزه با تروریسم این کشور اتخاذ شد و برخلاف برخی کشورها، شامل کل سپاه پاسداران نمیشود، بلکه بهطور مشخص بازوی برونمرزی و عملیاتی آن را هدف قرار میدهد.
مقامهای آرژانتینی اعلام کردند که این اقدام بر اساس ارزیابیهای قضایی و اطلاعاتی مرتبط با پروندههای قدیمی تروریستی در این کشور صورت گرفته است؛ از جمله بمبگذاری سفارت اسرائیل در سال ۱۹۹۲ و حمله به آمیا، مرکز یهودیان در سال ۱۹۹۴ که دادگاهها و نهادهای امنیتی آرژانتین پیشتر نقش ایران، حزبالله و نیروی قدس را در آن بررسی کرده بودند. دولت آرژانتین تاکید کرد که این تصمیم ماهیتی حقوقی و امنیتی دارد و هدف آن مقابله با تهدیدهای مرتبط با شبکههای تروریستی فرامرزی است.
جمهوری اسلامی ایران این اقدام را سیاسی و همسو با فشارهای آمریکا و اسرائیل توصیف کرد و هرگونه نقشآفرینی نیروی قدس در این حملات را رد کرد. با این حال، از نظر دولت آرژانتین، فهرستگذاری نیروی قدس گامی در راستای پیگیری عدالت قضایی و تقویت چارچوبهای ملی مبارزه با تروریسم تلقی میشود.
