شکست پروژه تحریف نمادهای ملی؛ «علم اسلام» حریف «شیر و خورشید» نشد

ایندیپندنت فارسی: سایه رحیمی

روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، دهم اسفند ۱۳۵۷، کمتر از یک ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، طی سخنانی در مدرسه فیضیه قم به‌صراحت خواستار حذف نمادهای ملی ایران شد و گفت که «پرچم ایران نباید شاهنشاهی باشد». او نماد ملی و باستانی شیر و خورشید را نیز «منحوس» خواند و دستور حذف آن را داد و گفت که باید «علم اسلام» جایگزین آن شود.

فرمان و سخنان خمینی در حدود پنج دهه اخیر به مثابه نقشه راه ایدئولوژیک حاکمیت عمل کرد و طی این سال‌ها، تخریب، حذف و تحریف حافظه تاریخی و نمادهای ملی به شکلی عامدانه و آگاهانه در دستور کار قرار گرفت و جمهوری اسلامی کوشید هویتی جعلی از ایران بسازد؛ هویتی که تاریخ چندهزارساله ایران را به حاشیه ببرد و بر قرائت رسمی حکومت از دین و مذهب شیعه استوار باشد.

این رویکرد در دوران علی خامنه‌ای هم ادامه یافت. از نظر خامنه‌ای نیز نمادهای ملی و به‌ویژه نشان شیر و خورشید، مصادیق «طاغوت» بودند؛ نظری که برخلاف ادعاهای اخیر برخی کارگزاران جمهوری اسلامی درباره «مذهبی بودن» این نماد، در مواضع رسمی و مکتوب خامنه‌ای طی دهه‌های گذشته به‌روشنی قابل‌ردیابی است.
نمادهای ملی از نگاه رهبر جمهوری اسلامی
خامنه‌ای در نخستین سال‌های پس از انقلاب، همصدا با روح‌الله خمینی، بر ضرورت پاکسازی ادارات و نهادهای دولتی از نشانه‌های باستانی و پادشاهی تاکید کرد. او در خطبه‌های نماز جمعه تیرماه ۱۳۵۹ تغییر آرم‌ها و نشان‌های پهلوی را بخشی از مبارزه با «آثار شرک و سلطنت» دانست.

او در پیامی به مناسبت بازگشایی مجلس شورای اسلامی در خرداد ۱۳۶۰، هم به صراحت گفت که هرگونه تکیه بر ملی‌گرایی یا باستان‌گرایی «با روح انقلاب در تضاد است».

خامنه‌ای در سخنرانی‌های دیگرش از جمله در دیدار با کارگزاران نظام در تیرماه ۱۳۷۰ ، نشان «الله» را «کلمه توحید» و «خلاصه کلام انقلاب» خواند و پرچم فعلی را «پرچم توحید» نامید. او در مراسم تنفیذ محمد خاتمی در سال ۱۳۷۶ نیز گفت که «این پرچم با پرچم‌های گذشته که نشانه‌های دیگری داشتند، تفاوت ماهوی در جهان‌بینی دارد».

حالا که ۴۷ سال از وقوع انقلاب اسلامی گذشته است و مردم به‌ستوه آمده و معترض ایران در داخل و خارج از کشور، یکصدا زیر پرچم شیر و خورشید با یکدیگر متحد شده‌اند و پایان جمهوری اسلامی و استبداد دینی را خواستارند، کارگزاران جمهوری اسلامی ادعای مالکیت نماد شیر و خورشید را دارند.

علی‌اکبر صالحی، وزیر امور خارجه پیشین و رئیس فعلی بنیاد ایران‌شناسی، روز یکشنبه نوزدهم بهمن‌ماه در نشستی با عنوان «کنگره ملی سیاست خارجی»، ادعا کرد که نماد شیر و خورشید متعلق به جمهوری اسلامی و نشانه‌ای مذهبی و اسلامی است.

او در حالی این ادعا را مطرح کرد که این روزها ایرانیان بسیاری در انقلاب ملی شیر و خورشید با در دست داشتن نمادهای ملی به خیابان‌ها می‌آیند و نگاه افکار عمومی جهان را به خود جلب کرده‌اند.

سخنان صالحی از جنبه‌های مختلف با واکنش‌ کاربران شبکه‌های اجتماعی، فعالان سیاسی و عموم مردم مواجه شد؛ بسیاری به او یادآور شدند که ادعایش، سخنان بنیان‌گذار همین نظام را نقض می‌کند و بیش از هر چیز، نشان‌دهنده شکست پروژه اسلامی کردن ایران است، زیرا جامعه به شکلی آگاهانه‌ و آشکار به سمت نمادهای ملی متمایل شده است. 

با این حال به نظر می‌رسد حاکمیت که در بحران مشروعیت گرفتار شده است، از چنین ادعاها و پیشنهادهایی برای تضمین بقا استقبال می‌کند. در همین راستا، رسانه‌های داخلی نیز به نماد شیر و خورشید پرداختند و روزنامه سازندگی صفحه اول شماره روز دوشنبه خود را با  نماد شیر و خورشید و تیتر «هم ملی هم مذهبی» منتشر کرد.

در صورتی‌ که حدود یک دهه قبل، وقتی علی یونسی، وزیر اطلاعات سابق، در شیراز از بازگشت نماد شیر و خورشید سخن گفت و ادعای مذهبی بودن آن را مطرح کرد، سایت مشرق، نزدیک به سازمان اطلاعات سپاه، به او تاخت و سخنان خمینی در «منحوس» بودن این نماد را یادآور شد.
شیر و خورشید نمادی ایرانی، نه اسلامی
سخنان علی‌اکبر صالحی از این جهت که او زیرکانه قصد مصادره انقلاب ملی ایرانیان را داشت و سعی کرد وانمود کند به اهتزاز درآمدن پرچم شیر و خورشید مرتبط با نظام اسلامی است، از نگاه تیزبین کاربران پنهان نماند. بیشترین واکنش‌ها به ادعای اسلامی بودن نمادی بود که در ایران باستان ریشه دارد.

بررسی منابع تاریخی نشان می‌دهد که پیشینه نماد شیر و خورشید به ایران باستان بازمی‌گردد؛ جایی که خورشید به‌عنوان نماد روشنایی و نظم کیهانی، با مفهوم نگاهبانی از جهان پیوند داشت؛ ویژگی‌ که آن را در چهره میترا یا ایزد مهر، به‌عنوان پاسدار نور و پیمان، می‌شناسیم.

شیر نیز در جهان‌بینی ایران باستان نماد قدرت، دلاوری و نگهبانی شناخته می‌شد. نقش شیر در سنگ‌نگاره‌ها، مُهرها و آثار هنری پیشاهخامنشی و هخامنشی نشان‌دهنده جایگاه آن به‌عنوان نماد توان، اقتدار و حراست از نظم است. صحنه مشهور نبرد شیر و گاو که در هنر ایران باستان بارها تکرار شده و نیز تصویر خورشید بر تاج شاهان ساسانی، این نکته را اثبات می‌کند که شیر و خورشید در پیوند با یکدیگر، معنایی عمیق در ایران باستان داشتند و نمادی از روشنایی و اقتدار یا نور و عظمت بودند.

در جست‌وجوی نشانه‌های شیر و خورشید در اسناد ایران باستان، می‌توان به مُهری متعلق به دوران هخامنشی اشاره کرد که در سرزمین پادشاهی پونتوس، در ساحل شمالی دریای سیاه، یافت شد. بر این مهر، شیری دیده می‌شود که الهه‌ای پشت آن نشسته و خورشید پیرامون آن را احاطه کرده است. اولین سکه موجود با نقش شیر و خورشید هم متعلق به دوران پادشاهی کیخسرو دوم از سلاجقه روم است.

فردوسی نیز در شاهنامه به نقش شیر بر پرچم ایرانیان اشاره کرده است. از جمله زمانی که هژیر از دور، اردوی رستم را به سهراب نشان می‌دهد و این‌گونه به چادر او اشاره می‌کند: درفشی بدید اژدهاپیکر است/ بر آن نیزه بر، شیر زرین سر است

برخلاف پیشینه باستانی نماد شیر و خورشید که اسناد تاریخی آن نیز موجود است، خوانش دینی و مذهبی از این نماد هم جعلی است و هم عمر کوتاهی دارد. خوانش مذهبی از نماد شیر و خورشید نخستین‌ بار در دوران صفویان و پس از به رسمیت شناختن مذهب تشیع در ایران، بیرون آمد، با این ادعا که شیر نماد امام اول شیعیان است.

در دوره قاجار نیز، پس از آنکه پرچم شیر و خورشید رسما به‌عنوان پرچم ایران تثبیت شد، ملا احمد نراقی، از نظریه‌پردازان ولایت فقیه، تفسیری ایدئولوژیک و غیرتاریخی از این نماد ارائه داد. به این ترتیب که شیر را مظهر امام علی، شمشیر را نشانه‌ ذوالفقار و خورشید را نماد نبوت و وحدت شیعه و سنی دانست. این تعبیر مذهبی خوانشی ثانویه، جعلی و کاملا متفاوت از معنای اصیل و ملی نماد شیر و خورشید ایرانی بود.

با پیروزی انقلاب مشروطه، پرچم ایران برای نخستین‌ بار در قالب یک متن قانونی تعریف شد. در پنجمین متمم قانون اساسی مشروطه، پرچم سه‌رنگ سبز، سفید و سرخ با نشان شیر و خورشید به‌عنوان پرچم رسمی ایران تعیین شد، اما نقطه اوج آن وقتی بود که رضاشاه پهلوی با حذف خوانش مذهبی از پرچم ملی ایرانیان، آن را در قالب نماد ملی بازتعریف کرد.

شاهان پهلوی تعبیر ایرانی و اسطوره‌ای شیر را هم دوباره احیا کردند؛ شیری که یادآور پادشاهی، پهلوانی و رستم شاهنامه است. در این خوانش، شیر و خورشید به نمادی از پاسداری از مام میهن بدل شدند؛ چنانکه در آثار هنری آغاز دوره رضا شاه، شیر نگهبان خورشید با تصویر شاه به‌عنوان حامی وطن همنشین می‌شود.

پس از وقوع انقلاب اسلامی و در پی حذف نمادهای ملی به دستور روح‌الله خمینی، نشان شیر و خورشید نیز از پرچم ایران حذف و نماد ایدئولوژیک «الله» جایگزین آن شد.

از نظر ایرانیان ملی‌گرا، پرچم شیر و خورشید تنها یک پرچم نیست، بلکه نماد هویت ملی و تاریخی این سرزمین محسوب می‌شود؛ نمادی ریشه‌دار که با حافظه تاریخی و فرهنگی آنان پیوندی عمیق دارد. در مقابل، پرچم جمهوری اسلامی را جعلی و نشانه‌ای تحمیلی و ایدئولوژیک می‌دانند که با اصالت ملی، فرهنگی و تاریخی ایرانیان هیچ ارتباطی برقرار نکرده است.