چرا اپوزیسیون ایران همچنان عمیقاً دچار شکاف است؟

دویچه وله: شبنم فون لاین، با همکاری: الونا الِزی

با وجود افزایش اعتراض‌ها علیه جمهوری اسلامی، اپوزیسیون ایران همچنان عمیقاً دچار شکاف است. تاکنون هیچ آلترناتیو سیاسیِ معتبری شکل نگرفته است.

«اکنون زمان تضمین رهبری جدید در ایران فرا رسیده است.» دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، این سخنان را در ۱۷ ژانویه در گفت‌وگویی با وب‌سایت خبری پولیتیکو بیان کرد. ترامپ، علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، را مسئول ویرانی کشور و خشونتی در مقیاسی بی‌سابقه دانست.

آخرین موج اعتراض‌هادر ایران به‌طور بی‌رحمانه سرکوب شد و بنا بر روایت شاهدان عینی، هزاران معترض کشته شدند. چهره‌های شاخص مخالفان، از جمله نرگس محمدی، برنده جایزه صلح نوبل، در زندان به‌سر می‌برند. همه اشکال اپوزیسیون سازمان‌یافته، از جنبش‌های دانشجویی گرفته تا تشکل‌های کارگری و جنبش‌های زنان، طی سال‌های اخیر به‌طور سیستماتیک سرکوب شده‌اند.

رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، که اکنون ۶۵ سال دارد، در گفت‌وگوهایی اعلام کرده است: «من آماده‌ام مسئولیت را بپذیرم و کشور را از یک دوره گذار سیاسی عبور دهم.» او می‌گوید پس از ۴۷ سال تبعید، آماده بازگشت به ایران است.

رضا پهلوی در تازه‌ترین کنفرانس خبری خود در ۱۶ ژانویه در واشینگتن گفت: «حکومت ایران به گوشه رینگ رانده شده است» و تأکید کرد: «این رژیم در آستانه فروپاشی قرار دارد. من معتقدم جهان، به‌ویژه جهان آزاد و دموکراتیکی که از آزادی، حقوق بشر و برابری شهروندان در برابر سرکوب خشن این رژیم دفاع می‌کند، باید اکنون وارد عمل شود.»

از سال ۲۰۱۹ به این‌سو، معترضان در تظاهرات سراسری به‌طور فزاینده‌ای نام رضا پهلوی را فریاد زده‌اند و خواستار بازگشت پادشاهی شده‌اند. با این حال، میزان حمایت واقعی او در داخل کشور همچنان نامشخص است.

او به‌سختی می‌تواند به مراکز قدرت مالی مستقل در داخل ایران تکیه کند؛ به‌ویژه بازاریان بانفوذ تهران که پیش از انقلاب ۱۹۷۹ نقش تعیین‌کننده‌ای داشتند. حسین قاضیان، جامعه‌شناس ایرانی مقیم آمریکا، در گفت‌وگو با دویچه‌وله می‌گوید: «بازاریان امروز از دولت منتفع می‌شوند.»
حسین قاضیان، جامعه‌شناسدر شرایط تحریم، دولت ایران نظامی از ارزهای ترجیحی و یارانه‌ای برای فعالان اقتصادی ایجاد کرده است. درآمدهای دلاری حاصل از صادرات نفت، با نرخ‌هایی به‌مراتب پایین‌تر از بازار آزاد، در اختیار بازرگانان و شرکت‌هایی قرار می‌گیرد که کالاهای اساسی وارد می‌کنند.

بیشترین سود را بازیگرانی می‌برند که از ارتباطات سیاسی برخوردارند و کالاهای وارداتی را با سودهای کلان دوباره می‌فروشند. این افراد اغلب ارتباط نزدیکی با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دارند؛ نهادی که در چارچوب تحریم‌ها نفت صادر می‌کند و واردات را با دور زدن مجاری مالی رسمی سازمان می‌دهد. در نتیجه، اپوزیسیون از پایگاه مالی و سازمانی‌ای که در تحولات سیاسی پیشین وجود داشت، محروم است.
رضا پهلوی: «فعالیت اپوزیسیون به پشتیبانی مالی نیاز دارد»
مقام‌های ایرانی، رضا پهلوی را به "عامل اسرائیل" بودن متهم می‌کنند و در این زمینه به سفر او به اسرائیل در سال ۲۰۲۳، دیدارش با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، و گزارش‌های رسانه‌های اسرائیلی استناد می‌کنند.

برای نمونه، روزنامه اسرائیلی هاآرتص در اکتبر ۲۰۲۵ گزارش داد که اسرائیل به‌طور سیستماتیک کارزارهای دیجیتالِ "اطلاعات نادرست" و "نفوذ" را در فضای فارسی‌زبان به‌راه انداخته تا حکومت ایران را تضعیف و عمداً رضا پهلوی را به‌عنوان یک چهره سیاسی برجسته کند.

در عین حال، اطلاعات نادرست در فضای فارسی‌زبان از سوی یگان سایبری سپاه پاسداران نیز منتشر می‌شود و به بی‌اعتمادی نسبت به اپوزیسیون خارج از کشور دامن می‌زند.

آرش عزیزی، تاریخ‌نگار و مدرس علوم سیاسی و تاریخ در دانشگاه کلمسون آمریکا، می‌گوید: «من باور ندارم که اسرائیل از نظر مالی از رضا پهلوی حمایت کند. هر کسی که به‌طور جدی وارد فعالیت اپوزیسیونی می‌شود، باید قادر به بسیج منابع مالی باشد. آقای پهلوی در عوض از سوی محافل ثروتمند در ایالات متحده حمایت می‌شود؛ از جمله بازرگانان ایرانی-آمریکایی و میلیاردرهای راست‌گرای طرفدار اسرائیل که با او همدلی دارند.» رضا پهلوی در حال حاضر در نزدیکی واشینگتن دی‌سی زندگی می‌کند.
آرش عزیزی، تاریخ‌نگار و مدرس علوم سیاسی و تاریخ در دانشگاه کلمسون آمریکادر دوران پدر رضا پهلوی، ایران تا پیش از انقلاب ۱۹۷۹ روابط نزدیکی با اسرائیل داشت. پس از انقلاب و استقرار جمهوری اسلامی تحت رهبری روح‌الله خمینی، حاکمیت جدید خود را به‌عنوان نیرویی ضدامپریالیستی تعریف کرد و آشکارا اسرائیل را به نابودی تهدید کرد.
نبود درک مشترک از کار سیاسی
در حالی که رضا پهلوی در سطح بین‌المللی توجه زیادی را به خود جلب کرده و از سوی برخی به‌عنوان نماد جایگزین جمهوری اسلامی دیده می‌شود، دیگران او را با گذشته‌ای اقتدارگرا پیوند می‌زنند که باید از آن عبور کرد. پس از اعتراض‌های سراسری سال ۲۰۲۲ در پی جان‌باختن ژینا (مهسا) امینی، او و دیگر چهره‌های شاخص اپوزیسیون خارج از کشور کوشیدند با تشکیل یک ائتلاف مشترک به این کاستی‌ها پاسخ دهند.

این تلاش ناکام ماند. فروپاشی سریع این ائتلاف، برای بسیاری از ناظران، نمادی از ضعف ساختاری اپوزیسیون تبعیدی شد. آرش عزیزی می‌گوید: «مشکل مرکزی اپوزیسیون ایرانی در خارج از کشور این است که مرز روشنی میان فعالیت سیاسی و کنش‌گری صرف حقوق بشری قائل نیست.» به گفته او، این امر به فقدان سازمان‌دهی، جهت‌گیری راهبردی و توانایی فعالیت سیاسی منسجم و بلندمدت می‌انجامد.

عزیزی می‌افزاید: «آقای پهلوی تیم مشاوره‌ای را برگزیده که باعث تفرقه در اپوزیسیون می‌شود و به‌طور منظم به چهره‌هایی که نقش رهبری او را نمی‌پذیرند حمله می‌کند. برای مثال، همسر او نرگس محمدی، برنده جایزه نوبل صلح، را به‌دلیل گفت‌وگو با سی‌ان‌ان از داخل زندان، عامل جمهوری اسلامی خواند. او همچنین شعارهایی مانند "مرگ بر آخوندها، چپ‌ها (افرادی مثل من) و مجاهدین" را ترویج کرد.»
شکاف‌های تاریخی
در کنار سلطنت‌طلبان، سازمان مجاهدین خلق نیز یکی دیگر از گروه‌های سازمان‌یافته مخالف حکومت در ایران است. این سازمان در سال ۱۹۶۵ در ایران تأسیس شد و در ابتدا ترکیبی از ایدئولوژی اسلامی و سیاست‌های چپ‌گرایانه را دنبال می‌کرد. پس از انقلاب ۱۹۷۹، این گروه وارد تقابل آشکار با ساختار قدرت جدید شد.

هواداران آن به‌طور گسترده بازداشت شدند و رهبری سازمان به عراق گریخت و در جریان جنگ ایران و عراق با صدام حسین، دیکتاتور عراق، همکاری کرد. در ماه‌های پایانی آن جنگ، هزاران زندانی هوادار این گروه، به‌همراه دیگر زندانیان سیاسی، بدون محاکمه در ایران اعدام شدند.

این گذشته پرتنش باعث شده است که مجاهدین خلق همچنان یکی از بحث‌برانگیزترین بازیگران اپوزیسیون باقی بمانند. این سازمان هرگونه همکاری با رضا پهلوی را به‌طور قاطع رد می‌کند. مجاهدین خلق امروز در آلبانی مستقر هستند و به‌طور منظم از رهبران سیاسی پیشین غربی، از جمله مایک پمپئو، رئیس پیشین سیا و وزیر خارجه سابق آمریکا، برای سخنرانی دعوت می‌کنند.

پمپئو در ۲ ژانویه در پلتفرم ایکس نوشت: «سال نو مبارک به همه ایرانیانی که در خیابان‌ها هستند. و همچنین به همه مأموران موساد که در میان آن‌ها قدم می‌زنند…»

چنین اظهاراتی که اعتراض‌ها را بی‌اعتبار می‌کند، از سوی مقام‌های ایرانی به‌عنوان "مدرک تبلیغاتی" دخالت خارجی در جنبش اعتراضی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

آندریاس کریگ، استاد علوم سیاسی در کالج کینگ لندن، می‌گوید: «واکنش حکومت به‌سرعت از بازدارندگی به سرکوب آشکار تغییر کرد. در حالی که کنش جمعی در داخل ایران تا حد زیادی بدون رهبر و غیرمتمرکز باقی مانده، دیاسپورای ایرانی در خارج از کشور نقش مهمی در شکل‌دهی به افکار عمومی و تقویت روحیه ایفا می‌کند. با این حال، این دیاسپورا از نظر سازمانی به‌شدت پراکنده است و از سوی بسیاری در داخل کشور با بی‌اعتمادی نگریسته می‌شود. بسیاری نگران هم دست‌کاری سیاسی و هم خلأ قدرت در پی فروپاشی احتمالی نظام هستند.»