چرا قیمت دلار در ایران هر روز بیشتر می‌شود؟

نرخ ارز خارجی در ایران بر نرخ کالاها و خدمات تأثیر مستقیم دارد

کاوه امیدوار

قیمت دلار در ایران در حالی به ۳۴۵۰ تومان رسیده است که نسبت به خرداد ماه امسال دو برابر شده و نسبت به یک سال پیش در اوایل مهر تقریبا سه برابر شده است. پرسش این است که چرا چنین وضعی ایجاد شده و چه کسی باید جلوی این رشد فزاینده را بگیرد؟

بیشتر از ۸۰ درصد ارز ایران از صادرات نفت به دست می‌آید و بقیه از محل تولید کالاهای داخلی و صادرات آن تامین می‌شود. بنابر این منبع اصلی دلار در ایران بانک مرکزی است.

همواره بانک مرکزی به عنوان مسئول حفظ ارزش پول ملی، با کنترل عرضه و تقاضا بازار ارز را کنترل می‌کند و به میزان تقاضا ارز عرضه می‌کند.

هر وقت تقاضا افزایش پیدا می‌کند و به دنبال آن قیمت ارز افزایش می یابد، طبیعی است که بانک مرکزی برای کنترل قیمت، باید ارز بیشتری وارد بازار کند و قیمت‌ها را ثابت نگه دارد.

در ماههای اخیر، بانک مرکزی و دولت به خصوص بعد از اجرای تحریم‌های اتحادیه اروپا دچار مشکل شده‌اند چون هم فروش نفت که منبع اصلی درآمد ارزی ایران است به مشکل خورده و هم انتقال پول فروش نفت به داخل کشور دشوار و محدود شده است.

با آنکه دولت و بانک مرکزی ایران تاکید می‌کنند که به اندازه کافی ارز در اختیار دارند ولی کار‌هایشان با گفته‌هایشان نمی‌خواند و نشانه آن اکنون در بازار آشکار شده است.

محدودیت‌های ارزی که در ماههای اخیر وضع شده، علائم بدی را از وضعیت اقتصادی به بازار داده است. وقتی ارز مسافری حذف شد، وقتی دولت با بگیر و ببند سعی کرد موج اول افزایش قیمت ارز در بازار را کنترل کند و مشکل را به گردن کسانی انداخت که در پی ایجاد بحران هستند، طبیعی بود که باید انتظار چنین روزی را می‌کشید.

کمی بعد‌تر دولت و بانک مرکزی به جای آنکه علت بروز مشکل را بیان کنند، مسئولیت را به گردن افراد موهم و ناشناخته‌ای انداختند ولی بدون آنکه متوجه باشند ممکن است تیری که شلیک کرده‌اند خیلی زود به سوی خودشان باز گردد.

بعد از آن دولت و بانک مرکزی ناچار شدند قواعد و مقرراتی برای واردات کالا‌ها در نظر بگیرند و ارز دولتی یعنی دلار ۱۲۲۶ تومانی را فقط به دو گروه کالا (غذا و دارو) بدهند، بقیه نیازهای وارداتی به بازار آزاد حواله داده شد.

وقتی تنش در بازار آزاد افزایش پیدا کرد، دولت و بانک مرکزی سعی کردند برای سامان دادن بازار آشفته ارز، بورس ارز تشکیل بدهند، اما خیلی زود با مخالفت بازرگانان پا پس کشیدند. علت هم این بود که بازرگانان می‌گفتند در بورس باید عرضه و تقاضا قیمت‌ها را تعیین کند در حالی که در بورسی که دولت و بانک مرکزی به دنبالش بودند، تعیین کننده قیمت، بانک مرکزی بود.

بعد از آن دولت و بانک مرکزی بدون هیچ پیش زمینه‌ای‌‌ همان طرح را در چشم به هم زدنی در قالب اتاق فروش ارز راه انداختند پیش از آنکه کسی بتواند نظرش را بدهد یا حتی مخالفتی بکند.

یک هفته از شروع به کار این مرکز گذشته، ولی شواهد نشان می‌دهد که بازار نه تنها نسبت به این اقدام، واکنش مثبت نشان نداده، بلکه به عکس تب بازار تند‌تر شده است.

دلیلش هم ساده است، میزان ارزی که در این مرکز عرضه می‌شود هنوز بسیار اندک است و بخش عمده‌ای از کسانی که ارز نیاز دارند ناچارند به بازار آزاد مراجعه کنند.

پس آنچه بانک مرکزی به دنبالش بود تا به حال برآورده نشده است و همچنان تقاضا بسیار بیشتر از عرضه است.

بهمن نقدینگی بر سر بازار آوار شد

در کنار این موضوع مشکل دیگری هم وجود دارد و آن حجم عظیم نقدینگی است که عمده‌اش در سالهای دولت محمود احمدی‌نژاد ایجاد شده است.

در زمان به قدرت رسیدن آقای احمدی‌نژاد میزان نقدینگی در ایران حدود ۷۰ هزار میلیارد تومان بود که اکنون به مرز ۴۰۰ هزار میلیارد تومان نزدیک شده است.

این حجم نقدینگی همانند برف سنگینی است که روی کوه جمع شده است و با هر صدایی این برف سنگین تبدیل به بهمن می‌شود و بر سر ساکنان پائین دست کوه آور می‌شود. حالا تحریم‌‌ همان صدایی است که این بهمن را راه انداخته است.

بحران مسکن در چند سال اخیر اولین بهمنی بود که بر سر بخش بزرگی از متقاضیان مسکن فرود آمد و بحران ارزی تازه ترین آن است.

طبیعی است کسانی که این نقدینگی را در اختیار دارند، سعی می‌کنند تا ارزش پولشان را حفظ کنند. یک بار همه به سمت بازار مسکن سرازیر می‌شوند و چون میزان عرضه بسیار کمتر از میزان تقاضا است، قیمت‌ها سر به فلک می‌زند و امروز هم بازار ارز چنین وضعیتی را تجربه می‌کند.

اکنون در میدان فرودسی تهران و چهارراه استانبول که محل اصلی فروش ارز آزاد است، کسانی هستند که صرافان به آن‌ها ارز فروشان خانگی می‌گویند، آن‌ها افرادی معمولی هستند که تلاش می‌کنند ارزش پول‌های اندک و پس انداز شده خود را حفظ کنند، برای همین هم دلار می‌خرند و ذخیره می‌کنند.

کار‌شناسان اقتصادی می‌گویند که عدم اعتماد به سیاست‌های اقتصادی، روشن، شفاف نبودن برنامه‌های ارزی و نگرانی از وضعیت آینده و کمبود ارز به آشفتگی بیشتر بازار ارز دامن خواهد زد و جمع بیشتری در صف خریداران ارز قرار می‌گیرند و این مشکل دولت و بانک مرکزی را دو چندان خواهد کرد.