چرا کشورهای خلیج فارس از تلافی نظامی علیه ایران اجتناب می‌کنند؟

بی بی سی - در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، تهران به حملات موشکی خود علیه کشورهای حاشیه خلیج فارس ادامه داده است.

روز پنج‌شنبه ۱۹ مارس ۲۰۲۶ (۲۸ اسفند ۱۴۰۴)، پس از آن‌که اسرائیل به میدان گازی پارس جنوبی حمله کرد، ایران بخشی از مجتمع انرژی راس لفان قطر را هدف قرار داد.

قطر و دیگر کشورهای خلیج فارس تاکنون، با وجود آن‌که بارها هدف حمله قرار گرفته‌اند، ترجیح داده‌اند به ایران پاسخ تلافی‌جویانه ندهند. چرا آن‌ها از اقدام متقابل پرهیز می‌کنند و چه عاملی ممکن است آن‌ها را به واکنش وادار کند؟
آسیب‌پذیری بالا، دستاورد محدود
وقتی آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه کارزار نظامی مشترک خود را علیه ایران آغاز کردند، تهران بلافاصله در پاسخ، نه فقط اسرائیل، بلکه کشورهای هم‌پیمان آمریکا در خلیج فارس را نیز هدف حمله قرار داد.

بحرین، کویت، عربستان سعودی، قطر، عمان و به ویژه امارات متحده عربی، همگی هدف حمله قرار گرفته‌اند.

به گفته مقام‌های کشورهای خلیج فارس، ایران علاوه بر حمله به پایگاه‌های نظامی ایالات متحده در منطقه، زیرساخت‌های غیرنظامی از جمله فرودگاه‌ها، هتل‌ها، مناطق مسکونی و به ویژه تاسیسات انرژی را نیز هدف قرار داده است.

اما کشورهای خلیج فارس تاکنون ترجیح داده‌اند خود دست به حمله علیه ایران نزنند و به صورت مستقیم وارد این جنگ نشوند.

سینا طوسی، پژوهشگر ارشد غیر مقیم در اندیشکده آمریکایی «مرکز سیاست بین‌الملل»، می‌گوید: «از نگاه آن‌ها، این جنگ، جنگ خودشان نیست و پاسخ تلافی‌جویانه این خطر را دارد که آن‌ها را از ناظران آسیب‌پذیر به هدف‌هایی بزرگ‌تر تبدیل کند، زیرا هنوز بیش از آن‌که چیزی برای به دست آوردن داشته باشند، چیزهای بسیار بیشتری برای از دست دادن دارند.»

آقای طوسی می‌گوید این خودداری از واکنش، حاصل «ترکیبی از آسیب‌پذیری، محاسبه راهبردی و دستاورد محدود» است.

او یادآور می‌شود که اقتصاد کشورهای خلیج فارس به زیرساخت‌های انرژی، کشتیرانی و اعتماد سرمایه‌گذاران وابسته است: «همه این‌ها حوزه‌هایی هستند که ایران نشان داده توان مختل کردن آن‌ها را دارد».

او می‌گوید ایران به طور مشخص از خلیج فارس و تنگه هرمز، که هر دو از آبراه‌های حیاتی اقتصاد جهانی هستند، به عنوان اهرم اصلی فشار خود استفاده کرده است.

اما بلال صعب، مدیر ارشد اجرایی در «موسسه پژوهش و مشاوره روندها» و از مقام‌های پیشین پنتاگون در دولت نخست دونالد ترامپ، می‌گوید اگر کشورهای خلیج فارس همچنان به ایران حمله نکنند، «در عمل این پیام را به تهران می‌دهند که می‌تواند بدون روبه‌رو شدن با هیچ‌گونه پیامد جدی، خسارت بیشتری وارد کند».

او می‌گوید: «هدف از اقدام متقابل این است که در کوتاه‌مدت، ایران به توقف حملاتش وادار شود و در بلندمدت نیز تا حدی بازدارندگی در برابر تجاوز احتمالی آینده این کشور ایجاد شود.»

آقای صعب می‌افزاید که این خطرها «قابل توجه» خواهد بود، زیرا هنوز روشن نیست که حمله احتمالی کشورهای خلیج فارس آیا تاثیری معنادار بر روند جنگ خواهد گذاشت یا از نظر راهبردی اقدامی سنجیده خواهد بود.

راب گایست پینفولد، مدرس امنیت بین‌الملل در دانشکده مطالعات دفاعی کینگز کالج لندن، می‌گوید در میان کشورهای خلیج فارس نیز نوعی بی‌میلی برای همسو شدن با اسرائیل و اهداف آن در منطقه وجود دارد.

او می‌افزاید: «این احساس وجود دارد که اسرائیل، ایالات متحده را به این جنگ کشانده است.»
«اشباح ۲۰۰۳ همچنان پرسه می‌زنند»
آقای پینفولد می‌گوید برای بسیاری از رهبران خلیج فارس، میراث جنگ تحت رهبری آمریکا علیه عراق هنوز هم بر نوع نگاه به تحولات منطقه سایه انداخته است.

در سال ۲۰۰۳، آمریکا بعد از حمله به عراق، به سرعت حکومت صدام حسین را سرنگون ساخت. اما پیامد این اقدام، شکل‌گیری خلا قدرتی بود که به شورش، خشونت‌های فرقه‌ای و سال‌ها بی‌ثباتی در عراق و سراسر منطقه منجر شد.

آقای پینفولد می‌گوید: «اشباح ۲۰۰۳ همچنان [بر فراز منطقه] پرسه می‌زنند.»

او می‌افزاید: «آن‌ها نگران بودند که این جنگ، دروازه‌های هرج و مرج و بی‌ثباتی را در همسایگی‌شان بگشاید و همچنین به ایران اجازه دهد نفوذ خود را گسترش دهد. نگرانی‌شان کاملا درست از آب درآمد.»

آقای پینفولد می‌گوید کشورهای خلیج فارس اکنون نگران‌اند که آمریکا در حال پیش بردن «عملیاتی بی‌پایان است که نه اهداف روشنی دارد و نه مسیر مشخصی برای رسیدن به روز پس از جنگ» و در نهایت این منطقه است که «با این آشفتگی رها خواهد شد».

اما با وجود نارضایتی در خلیج فارس از آغاز این جنگ، کشورهای منطقه همچنان وابستگی زیادی به حمایت نظامی ایالات متحده دارند.

شماری از کشورهای خلیج فارس، افزون بر میزبانی از پایگاه‌ها و نیروهای آمریکایی، در زمینه تبادل اطلاعات نیز با آمریکا همکاری می‌کنند و به سامانه‌های پدافند هوایی این کشور متکی هستند.

به گفته مقام‌های خلیج فارس، این سامانه‌های پدافند هوایی بخش عمده حملات موشکی ایران را رهگیری و خنثی کرده‌اند.

آقای پینفولد می‌گوید: «هرچند کشورهای خلیج فارس در سطح سیاسی آمریکا را زیر سوال می‌برند، در سطح عملیاتی و نظامی، این رابطه از آزمونی سخت گذشته و در مجموع نیز تا حد زیادی موفق بوده است.»

از زمان آغاز حملات آمریکا در ماه گذشته، مقام‌های این کشور اهداف متفاوتی را برای کارزار نظامی خود مطرح کرده‌اند؛ از نابود کردن توانایی ایران برای ساخت سلاح هسته‌ای تا تغییر کامل حکومت.

آقای پینفولد می‌گوید اما رهبران خلیج فارس همچنان دیپلماسی را تنها راه پایان دادن به این حملات می‌دانند.

او می‌افزاید: «تنها راه اطمینان از این‌که هیچ‌یک از آن‌ها هدف حمله قرار نگیرند، رسیدن به نوعی توافق و دستیابی به نوعی مصالحه از راه مذاکره است.»
گسست در مناسبات منطقه‌ای
آقای پینفولد می‌گوید ایران همه کشورهای خلیج فارس را با «شدت یکسان» هدف قرار نداده است؛ موضوعی که بازتاب‌دهنده تفاوت در روابط تهران با هر یک از این کشورهاست.

امارات متحده عربی در طول این جنگ یکی از کشورهایی بوده که بیش از دیگران هدف حمله قرار گرفته است.

امارات و بحرین هر دو در سال ۲۰۲۰ روابط خود را با اسرائیل عادی‌سازی کردند.

در مقابل، عمان که از دیرباز نقش میانجی میان ایران و غرب را بر عهده داشته است، بسیار کمتر از سوی تهران هدف حمله قرار گرفته است.

آقای پینفولد یادآوری می‌کند: «عمان تنها کشور خلیج فارس بود که به رهبر جدید ایران [مجتبی خامنه‌ای] تبریک گفت. این موضوع برای دیگر پایتخت‌های خلیج فارس چندان خوشایند نبود.»

اما محمد باهارون، مدیرکل مرکز پژوهش سیاست‌گذاری عمومی دوبی، می‌گوید: «ایران در حال سوق دادن کشورهای خلیج فارس به سوی ائتلافی رو به گسترش علیه خود است.»

او می‌افزاید: «ایران با حمله به کشورهای خلیج فارس، آن‌ها را به دشمنان خود تبدیل می‌کند و خطر وقوع جنگی گسترده‌تر را افزایش می‌دهد، جنگی که هیچ‌کس خواهان آن نیست.»

پس از نشست وزیران امور خارجه کشورهای خلیج فارس در عربستان سعودی در روز چهارشنبه، کشورهای عربی بر حق خود برای دفاع مشروع، مطابق ماده ۵۱ منشور سازمان ملل، تاکید کردند.
چه عاملی می‌تواند واکنش تلافی‌جویانه را برانگیزد؟
دکتر اچ ای هلیر، پژوهشگر در اندیشکده بریتانیایی «موسسه خدمات سلطنتی متحد»، می‌گوید هرچند کشورهای خلیج فارس فعلا از اقدام تلافی‌جویانه خودداری کرده‌اند، «محاسبات سیاسی می‌تواند به سرعت تغییر کند»، به ویژه اگر حملاتی که صادرات انرژی را مختل می‌کند ادامه پیدا کند یا تشدید شود.

آقای هلیر می‌گوید یکی از عواملی که می‌تواند این محاسبات را تغییر دهد، وقوع حمله‌ای گسترده به تاسیسات انرژی است.

ایران روز پنج‌شنبه، پس از حمله به مجتمع انرژی راس لفان قطر، تهدید کرد که اگر حملات علیه تاسیساتش ادامه پیدا کند، «نابودی کامل» متحدان آمریکا در خلیج فارس را رقم خواهد زد.

همچنین اگر نیروهای نیابتی منطقه‌ای ایران به طور مستقیم کشورهای خلیج فارس را هدف قرار دهند، ممکن است تغییر دیگری در رویکرد این کشورها رخ دهد.

آقای پینفولد می‌گوید: «اگر حوثی‌ها به آن‌ها حمله کنند... آن‌وقت جبهه تازه‌ای گشوده می‌شود.»

او می‌افزاید که در این سناریو، کشورهای خلیج فارس ممکن است این درگیری را دیگر فقط مربوط به آمریکا و اسرائیل ندانند، بلکه آن را درگیری خود نیز بدانند.

آقای پینفولد می‌گوید در هر حال، با اینکه کشورهای خلیج فارس تاکنون دست به تلافی نزده‌اند، راهبرد ایران «بسیار پرخطر» است.

او می‌گوید: «ایرانی‌ها دارند همه پل‌های روابط خود با کشورهای خلیج فارس را خراب می‌کنند و این نشان می‌دهد که آن‌ها این درگیری را تا چه اندازه مسئله‌ای وجودی تلقی می‌کنند.»

آقای هلیر می‌گوید کشورهای خلیج فارس «نخواهند پذیرفت» که ایران برای مدتی نامحدود به آن‌ها حمله کند، به ویژه وقتی پای اهداف غیرنظامی در میان باشد.

او معتقد است راهبرد پرمخاطره ایران برای واداشتن کشورهای خلیج فارس به مهار واشنگتن، در نهایت احتمالا نتیجه معکوس خواهد داد.

آقای هلیر می‌گوید: «ممکن است [آن‌ها] به این جمع‌بندی برسند که هرچند از ابتدا با جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران مخالف بودند، اما اکنون امنیت خودشان نیز در معرض خطر اقدامات تلافی‌جویانه ایران قرار گرفته است و در نتیجه، منطقی‌تر این است که برای پایان دادن به تهدید فوری ایران، از عملیات آمریکا حمایت کنند.»