آیا ترکیه می‌تواند از حمله نظامی ایالات متحده به ایران جلوگیری کند؟

یورونیوز:در حالی که دیپلماسی غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن ادامه دارد، گمانه‌زنی‌ها درباره شکست قریب‌الوقوع مذاکرات و احتمال اقدام نظامی آمریکا علیه ایران شدت گرفته است.

واشنگتن پیام داده در صورت فروپاشی گفت‌وگوها آماده حمله به ایران است و تهران نیز هشدار داده اگر هدف حمله قرار گیرد، علیه نیروهای آمریکایی در منطقه دست به اقدام تلافی‌جویانه خواهد زد و به پاسخ‌های محدود و متقابل بسنده نخواهد کرد.

نشریه نشنال اینترست در تحلیلی به این موضوع پرداخته و می‌نویسد: ناظران می‌گویند این وضعیت نوعی «تقارن تصاعدی» ایجاد کرده که می‌تواند یک بحران را به زنجیره‌ای از تشدیدهای پی‌درپی تبدیل کند. گفت‌وگوها در ژنو بین ایران و آمریکا هم تردیدها در خصوص آمادگی دو طرف برای دادن امتیاز کافی که به توافقی منجر شود را افزوده است.

نقش محدود اما فعال ترکیه
در چنین فضایی، حاشیه مانور ترکیه محدود است، اما به گفته ناظران، آنکارا در هفته‌های اخیر تلاش کرده مسیر دیپلماتیک را زنده نگه دارد و به‌طور محرمانه بررسی کند چه پیشنهادهایی برای هر دو طرف از نظر سیاسی قابل قبول است. هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در هفته‌های اخیر هشدار داده گسترش سریع دامنه مطالبات می‌تواند به بن‌بست کامل منجر شود و منطقه را به سوی درگیری سوق دهد.

در پس‌زمینه این تحولات، تعامل آنکارا با واشنگتن در دوره دوم ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ افزایش یافته و ترکیه بار دیگر کوشیده خود را به‌عنوان میانجی عملگرا در پرونده‌های مختلف منطقه‌ای مطرح کند. با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند در سناریوی جنگ با ایران، ترکیه ممکن است به مرزهای توان دیپلماسی یک قدرت متوسط رسیده باشد؛ چرا که اهرم اصلی تشدید یا مهار تنش در دست واشنگتن است و بازیگران منطقه‌ای، از جمله اسرائیل، بر محاسبات سیاسی و نظامی تاثیر می‌گذارند.

ترکیه اعلام کرده خواهان جنگ منطقه‌ای نیست، اما اگر درگیری آغاز شود، ناچار خواهد بود بر مدیریت پیامدها تمرکز کند؛ از جمله تامین امنیت مرز با ایران، مهار تبعات احتمالی در عراق و مسیر خلیج فارس تا دریای سرخ، و تلاش برای کاهش سریع تنش پیش از آنکه تشدید درگیری خودتقویت‌گر شود.
نگرانی‌های امنیتی و انسانی آنکارا
ترکیه که عضو ناتو است و همزمان سابقه رقابت مدیریت‌شده با ایران را دارد، در سال‌های گذشته در عراق، سوریه، لبنان، حوزه دریای سرخ و قفقاز با تهران هم رقابت و هم همکاری داشته است. این رابطه پیچیده و گاه پرتنش، کانال‌های ارتباطی میان دو کشور را حفظ کرده؛ کانال‌هایی که در شرایط کنونی اهمیت دارند.

به گفته تحلیلگران، برخی منتقدان این تعامل را به‌اشتباه همسویی ترکیه با ایران تعبیر می‌کنند، در حالی که ارزش آنکارا در توانایی برقراری ارتباط با مراکز اصلی قدرت در ایران و همزمان گفت‌وگو با واشنگتن بدون هیاهوی سیاسی است.

ترکیه منافع ملموسی در جلوگیری از جنگ آمریکا و ایران دارد. هرگونه درگیری که تنگه هرمز یا باب‌المندب را تهدید کند، بازار انرژی و مسیرهای کشتیرانی را دچار شوک خواهد کرد و پیامدهای آن به کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، اردن و عراق نیز سرایت می‌کند. همچنین چنین درگیری می‌تواند شبکه‌های گروه‌های مسلح را فعال کند و حتی به بحران‌های ثانویه مانند شورش‌های جدایی‌طلبانه در داخل ایران یا قطبی‌شدن فضای داخلی کشورهای منطقه بینجامد.

برای ترکیه، که در همسایگی ایران قرار دارد، این سناریو یک خطر انتزاعی نیست. آنکارا علاوه بر ملاحظات امنیتی، نگران موج احتمالی پناهجویان نیز هست. ترکیه پیش‌تر میلیون‌ها آواره ناشی از جنگ‌های عراق و سوریه را پذیرفته و بیم آن دارد که در صورت تشدید بی‌ثباتی داخلی در ایران، موجی سریع از مهاجرت از مرزهای شرقی آن عبور کند.
ابزارهای محدود برای کاهش تنش
کارشناسان می‌گویند مهم‌ترین نقش ترکیه در این مقطع، ارتباطات پشت‌پرده منظم و هدفمند است. آنکارا می‌تواند بدون جنجال سیاسی پیام‌هایی را میان تهران و واشنگتن منتقل کند؛ از جمله اینکه هر طرف در صورت شکست مذاکرات چه اقدامی خواهد کرد و کدام حرکت‌ها به‌عنوان تشدید تنش تلقی می‌شود.

همچنین ترکیه می‌تواند در زمینه زمان‌بندی اقدامات نقش تسهیل‌کننده داشته باشد. اختلاف اصلی در مذاکرات این است که ایران خواهان تمرکز صرف بر پرونده هسته‌ای است، در حالی که ترامپ بر توافقی گسترده‌تر شامل برنامه موشکی و شبکه‌های منطقه‌ای ایران تاکید دارد. به گفته تحلیلگران، ترجیح آنکارا یک بسته موقت و زمان‌دار برای کاهش تنش اولیه است؛ شامل محدودیت‌های قابل راستی‌آزمایی هسته‌ای در برابر تخفیف محدود تحریم‌ها، در حالی که موضوعات دشوارتر منطقه‌ای در کانال‌های جداگانه دنبال شود.

ترکیه همچنین می‌تواند به ایجاد خطوط قرمز عملی برای جلوگیری از گسترش درگیری کمک کند؛ به‌ویژه در نقاطی مانند خلیج فارس، عراق و دریای سرخ که احتمال سرریز تنش در آنها بالاست. هدف در اینجا ایجاد معماری صلح گسترده نیست، بلکه مدیریت بحران و جلوگیری از تبدیل یک تبادل محدود به رویارویی منطقه‌ای گسترده است.
هزینه‌های سیاسی برای آنکارا
با این حال، ایفای چنین نقشی برای ترکیه بدون هزینه نیست. اعتبار آنکارا نزد واشنگتن شکننده است و هرگونه تحرک دیپلماتیک آن از سوی آمریکا و اسرائیل زیر نظر گرفته می‌شود. در عین حال، تهران نیز نسبت به نقش یک کشور عضو ناتو بدبین است و ممکن است نیت ترکیه را آزمایش کند.

فضای سیاسی منطقه نیز به گفته تحلیلگران تندتر شده است. در برخی پرونده‌ها، از جمله سوریه، برخی بازیگران اسرائیلی ترکیه را با نگاه محاصره می‌نگرند و در مقابل، در اسرائیل نیز لحن سیاسی تندتری علیه آنکارا شکل گرفته که می‌تواند فضای دیپلماتیک را محدودتر کند.

در چنین شرایطی، رویکرد ترکیه به گفته ناظران عملگرایانه و محدود است: نه حل کامل مناقشه آمریکا و ایران، بلکه تلاش برای مهار بحران تا جایی که دیپلماسی، هرچند ناقص و مرحله‌ای، فرصت کار کردن داشته باشد.

تحلیلگران می‌گویند ترکیه نمی‌تواند محاسبات اصلی واشنگتن و تهران را تغییر دهد، اما می‌تواند کمک کند اگر دیپلماسی شکست خورد، این شکست به فاجعه‌ای منطقه‌ای منجر نشود.