سرگیجه راهبردی جمهوری اسلامی و سایه جنگ؛ شورای آتلانتیک: خطای بعدی می‌تواند آخرین خطا باشد

یورونیوز: شورای آتلانتیک با اشاره به موقعیت فعلی جمهوری اسلامی، مذاکرات با آمریکا را فرصت نادر رژیم ایران دانست که با استفاده از آن می‌تواند بقای خود را تضمین کند. با این حال این اندیشکده رژیم ایران را دچار «سرگیجه راهبردی» دانست و چرخش مسیر از سوی خامنه‌ای و بیرون کشیدن ایران از جنگ را «بعید» ارزیابی کرد.

شورای آتلانتیک با اشاره به تصمیمات رژیم ایران در دوسال گذشته و پس از حملات هفتم اکتبر حماس به اسرائیل نوشت: «از آن‌جا که رهبران ایران همچنان شاهد نتایج معکوس تصمیمات مهم خود در طول دو سال و نیم گذشته هستند، شاید دوره سرگیجه بهترین توصیف برای وضعیت سیاست خارجی ایران باشد.»

این اندیشکده آمریکایی مذاکرات کنونی جمهوری اسلامی و آمریکا را فرصتی نادر و یا حتی هدیه‌ای برای رژیم ایران دانست که می‌تواند با استفاده از آن خود از بن‌بستی دیگر بگریزد. با این حال، مساله این است که آیا رهبری ایران بزرگی این لحظه را درک می‌کند و از عادت دیرینه لجاجت دست می‌کشد یا خطای راهبردی دیگری را به زنجیره اشتباهات خود اضافه می‌کند. شورای آتلانتیک با اشاره به آمادگی آمریکا برای حمله به ایران و تجمیع گسترده نیروهای در خاورمیانه، گفت که اشتباه بعدی جمهوری اسلامی می‌تواند آخرین اشتباه آن باشد.
تعلل در هفتم اکتبر
در جریان حملات هفتم اکتبر ۲۰۲۳، حماس توانست به یکی از آرزوهای دیرینه رژیم ایران دست یابد؛ برای مدت کوتاهی ارتش اسرائیل را فلج کند و در حالی که جامعه اسرائیل احساس می‌کرد با بحران وجودی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، عملا بخش‌هایی از خاک اسرائیل را در اختیار بگیرد.

اما در حالی که حماس همه منطقه، از جمله متحدانش در بیروت و تهران را غافلگیر کرده بود و اسرائیل هم در آسیب‌پذیرترین موقعیت خود طی دهه‌های گذشته قرار داشت، رژیم ایران تعلل کرد.

به گفته شورای آتلانتیک، اگر ایران در آن زمان به حزب‌الله دستور می‌داد به حماس بپیوندد و تهاجمی تمام‌عیار را از شمال علیه اسرائیل آغاز کند، چشم‌انداز خاورمیانه امروز می‌توانست بسیار متفاوت باشد.

اما در عوض، علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی و حسن نصرالله، رهبر وقت حزب‌الله نتوانستند بزرگی رویداد را درک کنند و نخستین اشتباه از زنجیره اشتباهات را مرتکب شدند. آن‌ها بدون آن‌که خطر جنگ تمام‌عیار را بپذیرند، درگیری کم‌شدت و محدود را برگزیدند تا توان اسرائیل را برای جنگ هم‌زمان در دو جبهه فرسوده کنند.

به این ترتیب، ایران و حزب‌الله به ارتش اسرائیل اجازه دادند پس از شوک اولیه دوباره خود را بازیابد. با انتخاب این مسیر، ایران ناخواسته به اسرائیل فرصت داد زیرساخت نظامی حماس در غزه را برچیند و هم‌زمان توانمندی‌های حزب‌الله در جنوب لبنان را به‌صورت نظام‌مند تضعیف کند.
حمله مستقیم به اسرائیل
ایران در آوریل ۲۰۲۴ از آستانه جدیدی عبور کرد. پس از حمله اسرائیل به ساختمان کنسولگری ایران در دمشق که به کشته‌شدن محمدرضا زاهدی، فرمانده نیروی قدس سپاه در سوریه و لبنان منجر شد، ایران با این تصور اشتباه که اسرائیل هنوز در وضعیت ضعف پس از هفتم اکتبر قرار دارد، درگیری طولانی‌مدت با اسرائیل را از سایه به صحنه آشکار آورد و بیش از صد موشک بالستیک و حدود دویست پهپاد و موشک کروز به سوی اسرائیل شلیک کرد. اسرائیل با پشتیبانی ائتلافی به رهبری ایالات متحده، همراه با متحدان اروپایی و منطقه‌ای، این حمله را خنثی کرد و سپس با حمله‌ای متقابل، توان پدافند هوایی ایران را هدف قرار داد.

تصمیم ایران برای حمله مستقیم به اسرائیل، نشان‌دهنده تغییر بزرگی نسبت به اتکای سنتی‌اش به نیروهای نیابتی برای اقدامات تلافی‌جویانه بود. با این کار، ایران به اسرائیل کمک کرد از یک نقطه بی‌بازگشت ذهنی عبور کند.

اسرائیل پس از پایان دور بعدی درگیری با ایران در اکتبر ۲۰۲۴ دریافت که نه‌تنها می‌تواند به ایران ضربه بزند، بلکه برخلاف باور پیشین نهادهای امنیتی‌اش، به واسطه برتری عملیاتی می‌تواند این کار را با هزینه‌ای نسبتا پایین انجام دهد.
سرسختی در مذاکرات هسته‌ای
به گفته شورای آتلانتیک، چشم‌انداز راهبردی خاورمیانه در اوایل سال ۲۰۲۵ تغییر کرد و ایران بسیار آسیب‌پذیر شده بود. سامانه‌های پدافند هوایی اس-۳۰۰ ایران در حملات اسرائیل از بین رفته بود. رژیم بشار اسد در سوریه سقوط کرده بود و اسرائیل توانسته بود قابلیت‌های نظامی مهم‌ترین نیروهای نیابتی ایران، یعنی حزب‌الله و حوثی‌ها را تضعیف کند. با این حال، رهبران ایران در آوریل ۲۰۲۵ با این تصور وارد مذاکرات هسته‌ای با ایالات متحده شدند که در موضع قدرت‌اند و می‌توانند بدون آن‌که از سوی آمریکا یا اسرائیل هدف حمله قرار گیرند، مطالبه‌گری کنند. دولت آقای ترامپ برای رسیدن به توافق هسته‌ای یک ضرب‌الاجل شصت‌روزه تعیین کرد و ایران بار دیگر سرسختی را انتخاب کرد. این انتخاب، اشتباه بود.

با پایان مهلت دونالد ترامپ، اسرائیل عملیات «خیزش شیران» را آغاز کرد که به کارزاری مشترک میان آمریکا و اسرائیل انجامید و طی ۱۲ روز ایران را فلج کرد.

اسرائیل با اجرایی کردن دهه‌ها طرح، برنامه هسته‌ای ایران، موشک‌ها، پرتابگرها و سامانه‌های پدافندی را هدف قرار داد، فرماندهان ارشد و دانشمندان هسته‌ای با حملات دقیق کشت و بخش‌های بزرگی از مجتمع‌های صنعتی دفاعی ایران را نابود کرد. در نهایت نیز اسرائیل زمینه را برای ورود ایالات متحده فراهم کرد تا با «عملیات چکش نیمه‌شب» تاسیسات هسته‌ای ایران را هدف قرار دهد.

رژیم سال‌ها گفته بود جمهوری اسلامی و انقلابش پاسخ «شیطان بزرگ» و «شیطان کوچک» یعنی ایالات متحده و اسرائیل است. اما وقتی این «شیطان‌ها» در جنگ ۱۲ ‌روزه کنار هم قرار گرفتند، رژیم پاسخی نداشت.
کشتار گسترده معترضان ایرانی
به گفته شورای آتلانتیک، پس از سال‌ها رکود اقتصادی و ابرتورم و در غیاب دستاورد منطقه‌ای که بتواند میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری روی سپاه پاسداران و نیروهای نیابتی را توجیه کند، مردم ایران با ماهیت رژیم ایران یعنی پوسته خالی از انقلاب زیر سلطه روحانیان فاسد روبرو شدند و دست به اعتراض زدند.

اما رهبر جمهوری اسلامی به جای آن‌که به تغییرات بزرگ لازم تن دهد، بار دیگر تصمیم به سرکوب گرفت و دستور کشتار معترضان را صادر کرد که عملا نشان می‌دهد در دام مغالطه هزینه‌ از دست‌ رفته گرفتار شده است.

جمهوری اسلامی به‌جای پرداختن به مشکلات اقتصادی در داخل، همچنان پول را به بازسازی نیروهای نیابتی خود در خارج از کشور اختصاص می‌دهد. به جای آزاد کردن معترضان بازداشتی، آن‌ها را اعدام می‌کند و در عین حال از مردم می‌خواهد که پیرامون پرچم متحد شده و برای جنگ دیگری آماده شوند.

به گفته این اندیشکده آمریکایی، گرچه این نخستین اعتراض‌های بزرگ در تاریخ جمهوری اسلامی نیست، اما این بار ممکن است متفاوت باشد. با وجود کشته‌های فراوان و وضعیت وخیم اقتصادی، شمار ایرانیانی که اکنون فکر می‌کنند چیز زیادی برای از دست دادن ندارند، رو به افزایش است. به گفته شورای آتلانتیک، با توجه به این که اکنون ایرانیان به ماهیت این رژیم پی‌ بردند، شاید این سرکوب خونین را بتوان به عنوان آغاز سقوط جمهوری اسلامی تلقی کرد.
قمار نهایی
به گفته شورای آتلانتیک، مذاکرات کنونی با میانجی‌گری عمان در میانه این فشار فزاینده می‌تواند طناب نجات حیاتی‌ برای رژیم باشد. دونالد ترامپ فرصت طلایی بقا به رژیم ایران ارائه کرده است و جمهوری اسلامی می‌تواند از زیربار تحریم‌ها بیرون آمده و دوباره نفسی بکشد. با این حال، آقای ترامپ بار دیگر برای ایران ضرب‌الاجل تعیین کرده است. جمهوری اسلامی اکنون یا باید امتیازاتی بدهد که در تعارض با ارزش‌ها و هویت بنیادینش است و یا باید با سرسختی بایستد و بقای خود را به خطر اندازد.

به گفته این اندیشکده آمریکایی، با توجه به این‌که علی خامنه‌ای بیش از ۳۶ سال صرف ساختن میراثی مبتنی بر ایستادگی در برابر قدرت‌های غربی کرده است، چرخش مسیر بسیار بعید به نظر می‌رسد. به نظر می‌رسد که او نمی‌تواند از تعصب ایدئولوژیک خود عقب‌نشینی کند و ایران را از جنگ پیش‌رو بیرون بیاورد. دست‌کم بنابر سخنرانی‌های اخیر رهبر جمهوری اسلامی، به نظر نمی‌رسد که رژیم ایران حاضر باشد در برابر هیچ‌کدام از خط قرمزهای آقای ترامپ، امتیازهای بزرگی بدهد.

در نتیجه، به نظر می‌رسد که رهبران ایران بار دیگر سرسختی را برگزیدند و ترجیح می‌دهند به جای برچیدن برنامه هسته‌ای یا اعمال محدودیت بر برنامه موشک‌های بالستیک خود، کشور را به جنگی دیگر بکشانند.

چنین قماری می‌تواند نتیجه بدهد. رژیم ایران قطعا قادر است در هر درگیری نظامی، به ایالات متحده و متحدان منطقه‌ای‌اش آسیب وارد کند و اگر برای دومین بار در یک سال هدف حمله قرار گیرد، به‌سادگی عقب نمی‌نشیند و شتابان به میز مذاکره بازنمی‌گردد. اگر به هرصورت رژیم ایران بتواند از کارزار نظامی دیگری جان سالم به در ببرد و فرو نپاشد، جایگاه خود را چه در داخل و چه در خارج تثبیت می‌کند.

اما محتمل‌تر آن است که این سرسختی شرط‌بندی باخت-باخت باشد. زیرا آیت‌الله‌ها بار دیگر متوجه نیستند که چشم‌انداز راهبردی به زیان آن‌ها تغییر کرده است. به گفته این اندیشکده آمریکایی، رهبران ایران به دلیل «سرگیجه راهبردی»، تعادل خود را از دست داده‌اند و ممکن است سرانجام سقوط کنند.