پایان تاریخ مصرف جمهوری اسلامی؛ نظامی که کارکرد تاریخی‌اش را از دست داده‌ است

دکتر رضا سعیدی فیروزآبادی – کیهان لندن

هیچ نظام سیاسی‌ای بیرون از زمینه‌ی تاریخیِ پیدایش خود قابل فهم نیست. جمهوری اسلامی ایران نیز نه استثناست و نه پدیده‌ای منحصر‌به‌فرد.

این نظام در خلأ متولد نشد؛ بلکه محصول تلاقی موقت منافع ژئوپلیتیک، اقتصادی و ایدئولوژیک در واپسین دهه‌های جنگ سرد بود. درست به همین دلیل، امروز که آن زمینه‌ها دگرگون شده‌اند، جمهوری اسلامی به نظامی بی‌کارکرد، پرهزینه و مزاحم نظم نوین منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده است.

این حکومت در چارچوب نیازهای متناقض غرب معنا پیدا کرد و به ایفای نقش‌هایی پرداخت که در آن مقطع تاریخی مطلوب و قابل تحمل بودند: مدیریت نفت، مهار کمونیسم، جایگزینی اسلام سیاسی به‌جای مارکسیسم، و تولید تنش‌های کنترل‌شده در خاورمیانه.

پس از شوک‌های نفتی دهه‌ی ۱۹۷۰، غرب به رژیمی نیاز داشت که در عین نمایش رادیکالیسم، جریان صادرات نفت را متوقف نکند. جمهوری اسلامی دقیقا‌ همین نقش را ایفا کرد: شعارهای تند ضدآمریکایی در سطح گفتمان، و تداوم صادرات نفت در سطح واقعیت. «مرگ بر آمریکا» به ابزار بسیج داخلی تبدیل شد، نه سیاست خارجی واقعی. امروز با کاهش نیاز غرب به نفت خاورمیانه ، نیازی به تداوم جمهوری اسلامی نیست.

در سطحی عمیق‌تر، جمهوری اسلامی یکی از مؤثرترین سدها در برابر نفوذ کمونیسم در منطقه بود. سرکوب سازمان‌یافته‌ی چپ در دهه‌ی شصت خورشیدی نه یک انحراف اتفاقی، بلکه بخشی از منطق جنگ سرد بود. 

اسلام سیاسی، برای غرب، جایگزینی کم‌هزینه‌تر و قابل‌کنترل‌تر از مارکسیسم به شمار می‌رفت: احساسی، فرقه‌ای، غیرعلمی، و در نهایت مصرف‌شدنی. فروپاشی کمونیسم، این نیاز را هم منتفی کرده است.

یکی از مهم‌ترین کارکردهای جمهوری اسلامی، ایفای نقش «دشمن ایدئولوژیک اسرائیل بدون تهدید وجودی واقعی» بود. دشمنی پرسر و صدا، اما مدیریت‌شده؛ جنگ‌های نیابتی محدود، بدون ورود به رویارویی مستقیم و تعیین‌کننده. 

این وضعیت به اسرائیل مشروعیت امنیتی می‌بخشید، کشورهای عربی را بیش از پیش به غرب وابسته می‌کرد، بازار فروش سلاح را داغ نگه می‌داشت و ایران را در جایگاه «تهدید دائمی» تثبیت می‌کرد. نه جنگ واقعی در کار بود، نه صلح پایدار؛ فقط تداوم تنش. 

جمهوری اسلامی در بدو تأسیس با جنگ با عراق، یکی از اصلی‌ترین دشمنان اسراییل را در منطقه مهار کرد.از طرفی با تهدید اعراب، زمینه سرازیر شدن دلارهای نفتی به‌منظور خرید اسلحه به غرب را فراهم کرد.اما آن جهان دیگر وجود ندارد.

امروز وابستگی غرب به نفت خاورمیانه به‌طور چشمگیری کاهش یافته است. تنوع منابع انرژی، فناوری‌های نوین و اولویت‌های تازه، نقش ژئوپلیتیک ایران را کم‌رنگ کرده‌اند. جنگ سرد پایان یافته، کمونیسم فروپاشیده و اسلام سیاسی دیگر ابزار مهار نیست، بلکه خود به یکی از منابع اصلی بی‌ثباتی بدل شده است.

در سوی دیگر، اسرائیل دیگر به دشمنان نمایشی نیاز ندارد. روند عادی‌سازی روابط با کشورهای عربی و شکل‌گیری نظم جدید منطقه‌ای، کارکرد جمهوری اسلامی به‌عنوان «دشمن مفید» را از میان برده است. آنچه باقی مانده، نظامی ایدئولوژیک، غیرقابل پیش‌بینی و فاقد توان اصلاح درونی است.

همزمان، استراتژی آمریکا در خاورمیانه نیز تغییر کرده است. واشنگتن دیگر به آشوب مزمن و تنش دائمی نیاز ندارد. اولویت‌های جدید، ثبات ، تجارت، کریدورهای اقتصادی، مهار چین و مدیریت بحران‌ها با کمترین هزینه‌ی مستقیم است. در چنین معادله‌ای، جمهوری اسلامی نه شریک قابل اعتماد است، نه ابزار مفید، و نه حتی دشمنی کارآمد؛ بلکه صرفا‌ عاملی اخلال‌گر و پرهزینه است.

از این‌رو مسئله‌ی اصلی دیگر این نیست که جمهوری اسلامی چگونه سقوط خواهد کرد، بلکه این است که دوران پس از آن چگونه مدیریت می‌شود. نظام‌هایی که فلسفه‌ی وجودی‌شان به پایان می‌رسد، یا به‌صورت مسالمت‌آمیز کنار می‌روند، یا با هزینه‌های سنگین از صحنه حذف می‌شوند. تاریخ معمولا‌ با نظام‌هایی که خود را به‌روز نمی‌کنند، مدارا نمی‌کند.

جمهوری اسلامی امروز نه قربانی توطئه‌ی خارجی است و نه صرفا‌ درگیر بحران مشروعیت داخلی؛ بلکه با مسئله‌ای بنیادین‌تر روبروست: پایان کارکرد تاریخی. و وقتی کارکرد به پایان می‌رسد، بقا نه به شعار وابسته است و نه به سرکوب؛ بلکه تنها به زمان.