شرط عجیب عربستان برای خرید الکل: «اقامت ویژه» یا درآمد ماهیانه بالای ۵۰ هزار ریال!

سمیر هاشمی- بی‌بی‌سی عربی

عربستان سعودی در تغییری مهم پس از ۷۳ سال ممنوعیت، بی‌سروصدا اجازه داده است که برخی ثروتمندان غیرسعودی مقیم بتوانند الکل خریداری کنند؛ ناظران معتقدند این کاهش محدودیت‌ها در آینده به گردشگران نیز گسترش خواهد یافت.

برای دهه‌ها، محله دیپلماتیک ریاض از سایر نقاط پایتخت متمایز بوده است؛ منطقه‌ای مرفه با سفارتخانه‌ها و اقامتگاه‌های لوکس، مسیرهای سایه‌دار و فضاهای سبز، و فرهنگی کافه‌محور که هم جوانان سعودی و هم مهاجران را جذب می‌کند.

اکنون در دل یک مجتمع مسکونی کوچک و کم‌ جلب‌ توجه در همین محله اعیانی، فروشگاهی کوچک به محلی پنهان برای آزمودن یکی از حساس‌ترین تغییرات سیاستی عربستان تبدیل شده است: فروش محدود الکل به خارجی‌های غیرمسلمان ثروتمند.

عربستان سعودی، میزبان مقدس‌ترین مکان‌های اسلام، فروش الکل را در سال ۱۹۵۲ ممنوع کرد. اما در راستای تلاش‌های گسترده‌تر برای بازسازی تصویر بین‌المللی خود، این کشور در سال‌های اخیر مجموعه‌ای از اصلاحات اجتماعی و اقتصادی را آغاز کرده تا خود را به‌عنوان جامعه‌ای معتدل‌تر و مناسب‌تر برای سرمایه‌گذاری معرفی کند.

در دوران محمد بن سلمان، ولیعهد و حاکم بالفعل عربستان، سینماها دوباره بازگشایی شدند، جشنواره‌های بزرگ موسیقی برگزار شد، ممنوعیت رانندگی زنان لغو شد و اختیارات پلیس دینی که زمانی هراس‌انگیز تلقی می‌شد، به‌طور چشمگیری کاهش یافت.

با این حال، گسترش آرام فروش قانونی الکل احتمالا جسورانه‌ترین اقدام حکومت تا امروز به شمار می‌رود.

نخستین فروشگاه رسمی الکل در ریاض در ژانویه ۲۰۲۴ افتتاح شد، اما ورود به آن در ابتدا تنها به دیپلمات‌های غیرمسلمان محدود بود. بر اساس مقررات جدیدی که بدون اعلام رسمی در اواخر سال ۲۰۲۵ اجرایی شد، اکنون مقیمان خارجی غیرمسلمان ثروتمند نیز می‌توانند برای خرید آبجو، شراب و نوشیدنی‌های الکلی به این فروشگاه مراجعه کنند.

برای برخورداری از این امکان، فرد باید یا «اقامت ویژه» داشته باشد که هزینه آن سالانه ۱۰۰ هزار ریال سعودی (۲۷ هزار دلار آمریکا) است، یا ثابت کند که دست‌کم ۵۰ هزار ریال در ماه درآمد دارد.

معیارهای اقامت ویژه متفاوت است و معمولا در اختیار مدیران ارشد خارجی، سرمایه‌گذاران و متخصصان دارای مهارت‌های خاص قرار می‌گیرد.

در هر دو حالت، متقاضیان باید کارت اقامت خود را که شامل اطلاعات مربوط به دین و وضعیت اقامتی آنان است، هنگام ورود به نگهبانان امنیتی ارائه دهند. افرادی که اقامت ویژه ندارند، علاوه بر آن باید گواهی حقوق یا نامه‌ای از محل کار خود نیز ارائه کنند. گردشگران خارجی اجازه ورود به این فروشگاه را ندارند.

چندین مشتری که از این فروشگاه خرید کرده‌اند، به شرط فاش نشدن هویت، با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کردند.

پیش از ورود، تلفن‌های همراه در کیسه‌های ضد دستکاری قرار داده می‌شود. صف‌ها گاه بیش از یک ساعت طول می‌کشند، هرچند مشتریان می‌گویند پس از ورود، روند خرید نسبتا ساده است.

یکی از مهاجران اروپایی این فروشگاه را «خوب تجهیزشده» توصیف کرد و گفت قیمت‌ها «دو تا سه برابر» بازارهای غربی است، اما همچنان بسیار پایین‌تر از قیمت‌های بازار سیاه در داخل عربستان به شمار می‌رود.

یکی از مدیران اجرایی یک شرکت بریتانیایی گفت: «یک بطری ویسکی جانی واکر بلک لیبل ۱۲۴ دلار تمام شد. قیمت بالاست، اما با پرداخت آن مشکلی ندارم.»

به گفته مشتریان، خرید الکل تابع نظام سهمیه‌بندی ماهانه مبتنی بر امتیاز است؛ سیستمی که با وجود پیچیدگی، آن‌قدر سخاوتمندانه است که هر فرد بتواند ده‌ها لیتر الکل در ماه خریداری کند. دیپلمات‌ها از تخفیف برخوردارند.

دولت عربستان هیچ اعلامیه رسمی در این‌باره منتشر نکرده است. چندین خریدار گفتند نخستین بار از طریق معرفی دهان‌ به‌ دهان از این تغییر مطلع شدند. حتی نام فروشگاه نیز در نقشه‌های آنلاین دیده نمی‌شود.

یکی از مهاجران آسیایی گفت: «دوستی محل فروشگاه را در گوگل مپس برایم فرستاد.»

تحلیلگران می‌گویند ابهامی که مقام‌های سعودی پیرامون سیاست جدید الکل ایجاد کرده‌اند، عمدی است و این پرسش را باقی می‌گذارد که دامنه این تغییرات تا کجا پیش خواهد رفت.

سباستین سونز، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات آلمانی کارپو و متخصص خاورمیانه، می‌گوید مقام‌ها با احتیاط حرکت می‌کنند. او می‌افزاید: «وقتی پای مسائل حساس در میان است، آماده‌اند در صورت لزوم دو قدم جلو و یک قدم عقب بروند. احتمالا در مورد الکل هم همین رویکرد را خواهند داشت.»

با وجود ممنوعیت رسمی، الکل برای دهه‌ها دور از انظار عمومی مصرف می‌شده است؛ از نوشیدنی‌های دست‌ساز خانگی گرفته تا برندهای وارداتی، در مهمانی‌های خصوصی، مجتمع‌های مسکونی محصور و خانه‌های مجهز.

بخش قابل توجهی از الکل بسته‌بندی‌شده از طریق سفارتخانه‌ها وارد بازار غیررسمی می‌شود؛ نهادهایی که مدت‌هاست بر اساس امتیازات دیپلماتیک اجازه واردات نامحدود داشته‌اند. دیگران نیز به بازار سیاه متوسل شده‌اند، جایی که نوشیدنی‌های خانگی غیرقابل‌ نظارت و محموله‌های قاچاق گران‌ قیمت همچنان معامله می‌شود.

این تغییر سیاست هم‌زمان با افزایش فشارهای اقتصادی بر عربستان رخ می‌دهد.

در پی افت بازارهای انرژی در سال‌های اخیر و محدودیت منابع مالی، حکومت تلاش می‌کند بازدیدکنندگان خارجی بیشتری جذب کند و نیروی کار خارجی بسیار ماهر را برای حمایت از رشد بخش‌های غیرنفتی مانند هوش مصنوعی و تولید صنعتی به کشور بکشاند.

ریاض همچنین به دلیل محدودیت‌های بودجه‌ای، برخی از بزرگ‌ترین پروژه‌های زیرساختی جاه‌طلبانه خود از جمله شهر نئوم و مجموعه‌های تفریحی چندتریلیون‌دلاری را تعدیل کرده است. در ماه‌های اخیر، به خارجی‌ها اجازه داده شده مالک املاک باشند و در بازارهای مالی عربستان سرمایه‌گذاری کنند که بخشی از تلاش برای جذب سرمایه خارجی است.

هم‌زمان، عربستان میلیاردها دلار در گردشگری، سرگرمی و رویدادهای ورزشی جهانی سرمایه‌گذاری می‌کند تا اقتصاد خود را از وابستگی به نفت دور کند. اقامتگاه‌های لوکسی در ساحل دریای سرخ ساخته شده که عمدتا برای استفاده مسافران غربی است.

گردشگری یکی از ستون‌های اصلی برنامه «چشم‌انداز ۲۰۳۰» عربستان است. این کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۰ میلیون بازدیدکننده بین‌المللی جذب کرد و به گفته احمد الخطیب، وزیر گردشگری، بیش از نیمی از این سفرها غیرزیارتی بوده است. عربستان قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ تعداد گردشگران بین‌المللی را به ۷۰ میلیون نفر برساند.

احمد الخطیب در گفت‌وگویی با بی‌بی‌سی در نوامبر ۲۰۲۵ گفت: «می‌خواهیم سهم گردشگری در تولید ناخالص داخلی را تا سال ۲۰۳۰ دو برابر کنیم.»

عربستان در عین حال در حال آماده‌سازی برای میزبانی رویدادهای بزرگ بین‌المللی مانند اکسپوی جهانی ۲۰۳۰ و جام جهانی فوتبال ۲۰۳۴ است، هرچند برخی پروژه‌ها با تاخیر مواجه شده‌اند. از جمله بازی‌های آسیایی زمستانی ۲۰۲۹ که قرار بود در پیست اسکی برنامه‌ریزی‌شده در نئوم برگزار شود و به دلیل تاخیر در ساخت‌وساز، به‌طور نامحدود به تعویق افتاده است.

این تلاش‌ها برای فاصله گرفتن از نفت در شرایطی صورت می‌گیرد که قیمت جهانی نفت در محدوده ۶۰ تا ۶۶ دلار در هر بشکه قرار دارد؛ در حالی که پس از تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، قیمت‌ها از ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر رفته بود.

کاهش قیمت نفت به معنای افت درآمدهای عربستان است و با وجود برنامه‌های تنوع‌بخشی، درآمدهای نفتی همچنان ستون فقرات اقتصاد این کشور محسوب می‌شود.

بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، مقام‌های سعودی همچنین قصد دارند دو فروشگاه جدید الکل افتتاح کنند؛ یکی در جده در ساحل دریای سرخ و دیگری در ظهران در شرق کشور، جایی که شرکت نفت دولتی آرامکو مستقر است.

هرچند جزئیات این طرح‌ها هنوز محدود است، انتظار می‌رود فروشگاه‌های جدید نیز مشمول همان محدودیت‌ها باشند و تنها مقیمان خارجی ثروتمند یا دیپلمات‌ها اجازه خرید داشته باشند.

با این حال، صنعت مهمان‌نوازی عربستان از هم‌اکنون برای کاهش احتمالی محدودیت‌ها در آینده آماده می‌شود. چندین گروه هتلداری شروع به استخدام متصدیان بار کرده‌اند و آشنایی با مشروبات الکلی، آبجو و شراب را حتی بدون اشاره صریح به ارائه الکل به‌عنوان مهارت مطلوب ذکر می‌کنند.

یکی از مدیران ارشد یک زنجیره بین‌المللی مهمان‌نوازی گفت: «اگر قواعد تغییر کند، می‌خواهیم بتوانیم فورا واکنش نشان دهیم.»

به گفته منابع این صنعت، مناطق گردشگری مانند جزایر دریای سرخ و شهر تاریخی العلا در شمال‌غرب کشور ممکن است از نخستین مکان‌هایی باشند که در صورت کاهش بیشتر محدودیت‌ها، الکل در آن‌ها به‌طور گسترده‌تری مجاز شود.

تیم کالین، پژوهشگر مهمان در موسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن، می‌گوید: «الکل شاید عامل اصلی نباشد، اما قطعا می‌تواند به جذب گردشگران غربی بیشتر کمک کند؛ به‌ویژه کسانی که به جزایر دریای سرخ سفر می‌کنند.»

عربستان در این مسیر با رقابت شدیدی از سوی کشورهای منطقه به‌ویژه دوبی در امارات متحده عربی برای جذب هم‌زمان مقیمان خارجی و گردشگران روبه‌روست.

در حالی که دوبی محیط اجتماعی آزادتر، زندگی شبانه گسترده و دسترسی آسان به الکل دارد، دو کشور به‌شدت برای متنوع‌سازی اقتصادهای خود و کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی رقابت می‌کنند.

تحلیلگران می‌گویند بعید است عربستان الگوی دوبی را دنبال کند و احتمالا رویکردی محدودتر، مشابه قطر، در پیش خواهد گرفت؛ جایی که الکل تنها در هتل‌ها و مکان‌های مشخص مجاز است.

حتی در جریان جام جهانی ۲۰۲۲ نیز فروش الکل در قطر به مناطق خاص و هتل‌های پنج‌ ستاره محدود بود و داخل ورزشگاه‌ها ممنوع بود.

اسپنسر سونز معتقد است عربستان برای جام جهانی ۲۰۳۴ نیز رویکردی مشابه اتخاذ خواهد کرد. به گفته او، حتی اگر تا آن زمان به گردشگران اجازه خرید الکل داده شود، فروش آن در داخل ورزشگاه‌ها مجاز نخواهد بود.

او می‌افزاید: «مقام‌ها می‌خواهند جامعه را به‌تدریج آماده کنند و از بروز واکنش منفی جلوگیری کنند.»

الکل همچنان موضوعی بسیار حساس در این کشور است و سنجش دقیق افکار عمومی دشوار است.

در حال حاضر، بسیاری از سعودی‌ها و مهاجران برای نوشیدن الکل از مرز عبور کرده و به بحرین می‌روند؛ جایی که الکل برای مسلمانان و غیرمسلمانان به‌طور قانونی مجاز است و این جزیره در تعطیلات آخر هفته و اعیاد رسمی به‌طور منظم میزبان بازدیدکنندگان سعودی است.

با این حال، یک اندیشمند سعودی که نخواست نامش فاش شود، می‌گوید الکل همچنان «تابوی اجتماعی بزرگی» در عربستان است.

او می‌گوید «بسیاری از سعودی‌هایی که از اصلاحات سال‌های اخیر استقبال کرده‌اند، در حمایت علنی از این موضوع هم مردد خواهند بود. حتی سعودی‌هایی که الکل مصرف می‌کنند، این کار را یا خارج از کشور انجام می‌دهند یا به‌طور خصوصی در خانه‌هایشان.»