جزئیاتی از تغییر نظر ترامپ در دقیقه ۹۰؛ چطور کشورهای عربی و ترکیه مانع از حمله آمریکا به ایران شدند؟

یورونیوز: در ادامه فشارهای دیپلماتیک فشرده و لحظه‌آخری، چهار کشور عربستان سعودی، قطر، ترکیه و عمان از دونالد ترامپ خواستند از انجام حملات هوایی علیه ایران خودداری کند؛ اقدامی که به گفته این کشورها می‌تواند به یک درگیری گسترده، پیچیده و مهارنشدنی در سراسر خاورمیانه منجر شود.

هشدارهای این متحدان دیرینه آمریکا درباره خطر هرج‌ومرج منطقه‌ای، به نظر می‌رسد در نهایت ترامپ را اواخر روز چهارشنبه متقاعد کرده باشد که دست‌کم فعلا از حمله نظامی صرف‌نظر کند. در مورد عربستان سعودی، این احتیاط تا جایی پیش رفت که ریاض به‌طور رسمی استفاده آمریکا از حریم هوایی خود برای هرگونه حمله احتمالی را رد کرد.

در همین چارچوب، رایزنی‌ها ادامه یافته است. فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، روز پنج‌شنبه در تماس‌های تلفنی جداگانه با همتایان خود در ایران، عمان و ترکیه گفت‌وگو کرد.

با وجود این تماس‌ها، ایران همچنان از نظر سیاسی از کشورهای حاشیه خلیج فارس فاصله دارد؛ بخشی به دلیل ادامه حمایت تهران از شبکه تضعیف‌شده نیروهای نیابتی خود که با عنوان «محور مقاومت» شناخته می‌شوند، بخشی به دلیل مخالفت با راه‌حل دو کشوری برای فلسطین، و نیز اختلاف بر سر سه جزیره در خلیج فارس که امارات متحده عربی مدعی مالکیت آنهاست؛ ادعایی که از حمایت شورای همکاری خلیج فارس برخوردار است.

با این حال، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در ماه‌های اخیر مجموعه‌ای از سفرها به پایتخت‌های عربی انجام داده که گفته می‌شود به بهبود روابط کمک کرده است. او سال گذشته به بحرین سفر کرد؛ نخستین سفر یک وزیر ایرانی به این کشور از سال ۲۰۱۰. عراقچی همچنین سال گذشته چهار بار به قاهره رفت تا روابط با مصر را بهبود بخشد؛ روابطی که از سال ۲۰۱۶ قطع شده بود.

روابط عربستان و ایران که زمانی یکی از پرتنش‌ترین روابط در خاورمیانه به شمار می‌رفت، طی سه سال گذشته در مسیر ترمیم قرار گرفته است. عراقچی حتی تلاش کرده با حضور در قاب عکس‌ها و چشیدن غذاهای محلی در پایتخت‌های عربی، پیام نزدیکی و تنش‌زدایی ارسال کند.

کشورهای حاشیه خلیج فارس همچنین به‌خوبی از توان بالقوه ایران برای ایجاد اختلال در تردد دریایی در خلیج فارس آگاه هستند؛ موضوعی که همواره یکی از نگرانی‌های اصلی آنها بوده است.

در همین حال، عراقچی تلاش کرده کشورهای عربی را متقاعد کند که ایران نسبت به اسرائیل تهدید کمتری برای ثبات جهانی محسوب می‌شود. این استدلال پس از حمله هوایی اسرائیل به دوحه در سپتامبر گذشته ـ با هدف ترور مذاکره‌کنندگان حماس که نزدیک به یک دهه در پایتخت قطر اقامت داشتند ـ برای برخی طرف‌ها باورپذیرتر شد. اسرائیل در آن حمله به اهداف اصلی خود نرسید، اما بنا بر گزارش‌ها پنج عضو رده‌پایین‌تر این گروه را کشت.

ایالات متحده که از این حملات از پیش مطلع نشده بود، مستقیما از امیر قطر عذرخواهی کرد و تضمین‌های امنیتی تازه‌ای به دوحه ارائه داد تا از تکرار حملات اسرائیل جلوگیری شود. در همان زمان، قطر اسرائیل را متهم کرد که در پی تخریب هر فرصت ممکن برای صلح در منطقه است.

استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا، از نقش خودخوانده اما اغلب موثر قطر به‌عنوان میانجی جهانی حمایت می‌کند. پایگاه هوایی العدید، بزرگ‌ترین پایگاه نظامی آمریکا در منطقه، در قطر قرار دارد و با بالا گرفتن تنش‌ها در روز چهارشنبه، آمریکا شماری از نیروهای کلیدی خود را از این پایگاه خارج کرد.

این خروج نیروها، در پی تهدیدهای آشکار تهران مبنی بر هدف قرار دادن پایگاه‌های آمریکا در منطقه در صورت حمله، نشان می‌دهد پایگاه‌های زمینی و دریایی آمریکا که برای نمایش قدرت طراحی شده‌اند، می‌توانند هم‌زمان به نقطه آسیب‌پذیری تبدیل شوند. ایران بارها مدعی شده بود که پس از حمله تهران به یکی از پایگاه‌های آمریکا، واشنگتن به اسرائیل دستور داد حمله ۱۲روزه تابستان گذشته به رهبری و برنامه هسته‌ای ایران را متوقف کند.

عراقچی همچنین کوشیده از سرمایه سیاسی حاصل از دیپلماسی فعال خود استفاده کند و با تماس با رهبران عرب، منطق تهران برای سرکوب اعتراضات داخلی را توضیح دهد.

بسیاری از کشورهای منطقه از مداخله نیروهای نیابتی ایران در لبنان، عراق و یمن عمیقا ناخشنود هستند. با این حال، به همان اندازه تمایلی ندارند شاهد سرنگونی یک حکومت اقتدارگرا بر اثر اعتراضات خیابانی ناشی از افت سطح معیشت باشند؛ رخدادی که می‌تواند به گذار دموکراتیک یا حتی تجزیه یکپارچگی سرزمینی ایران بینجامد.

برای نمونه، عربستان سعودی اخیرا شورشی را در جنوب یمن سرکوب کرده که می‌توانست به تجزیه آن کشور منجر شود. در مصر نیز رهبری نظامی بخش قابل توجهی از انرژی خود را صرف مقابله با مطالبات مربوط به اصلاحات حقوق بشری می‌کند.

ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، روز سه‌شنبه به خبرنگاران گفت: «چالش‌های بزرگ منطقه، چه داخلی و چه خارجی در کشورهای مختلف، ایجاب می‌کند همه ما به میز مذاکره بازگردیم.»

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، نیز خواستار گفت‌وگو شده و گفته است: «امیدواریم ایالات متحده و ایران این مسئله را میان خود حل‌وفصل کنند؛ چه از طریق میانجی‌ها، چه با نقش‌آفرینی بازیگران دیگر یا از راه گفت‌وگوی مستقیم. ما این تحولات را از نزدیک دنبال می‌کنیم.»