شکاف‌های عمیق‌ میان جمهوری اسلامی و آمریکا؛ مذاکره بی‌مذاکره

ایران وایر: فرامرز داور

دولت جمهوری اسلامی تایید کرده است که پیام‌هایی از آمریکا در ارتباط با موضوع اتمی با واسطه عمان دریافت کرده و «فاطمه مهاجرانی» سخنگوی دولت گفته است بعدا درباره جزییات آن توضیح خواهد داد. «مجید تخت‌روانچی»، معاون وزارت خارجه ایران هفته پیش در عمان با مقام‌های این کشور دیدار کرده بود. 

«بدر البوسعیدی» وزیر خارجه عمان در کنفرانسی در بحرین خواستار ازسرگیری مذاکرات ایران و آمریکا شده و از کشورهای خلیج فارس نیز خواسته بود با حمایت از این مذاکرات به انزوای جمهوری اسلامی پایان دهند. از میان شش کشور شورای همکاری خلیج فارس فقط قطر به‌صورت علنی از چنین مذاکراتی حمایت کرده است. هر دو کشور عمان و قطر پیش از این واسطه تماس میان تهران و واشنگتن بودند.

در شرایطی که حدود دو هفته به زمان برگزاری آخرین جلسه فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باقی مانده و انتظار می‌رود بار دیگر موضوع عدم همکاری ایران با آژانس در آن مطرح و حتی زمینه‌ساز یک قطعنامه دیگر شود، ارسال پیام از سوی واشنگتن به جمهوری اسلامی چندان دور از انتظار نیست.

روزنامه فرهیختگان نزدیک به «علی‌اکبر ولایتی» مشاور امور بین‌الملل «علی خامنه‌ای» رهبر جمهوری اسلامی اخیرا گفته است که آمریکایی‌ها با وساطت عمان به ایران در زمینه لزوم تحویل اورانیوم ۶۰ درصد غنی‌شده و کاهش برد موشک‌های ایران به کمتر از ۵۰۰ کیلومتر پیام داده‌اند.

اظهارات اخیر «عباس عراقچی» وزیر خارجه در مصاحبه با شبکه الجزیره در رد هر دو موضوع، یعنی تحویل اورانیوم غنی‌شده و مخالفت با کاهش برد موشک‌ها، احتمالا پاسخی علنی به پیام اخیر آمریکاست که مضمون آن کاملا مشابه است با آنچه به هیات ایرانی در جریان نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد گفته بودند.

«دونالد ترامپ»، رییس‌جمهور آمریکا همچنان تاکید دارد که ایران نباید دست به غنی‌سازی اورانیوم بزند و بارها تهدید کرده است که در صورت بازسازی تاسیسات ویران‌شده این کشور در جریان بمباران دوم تیر، آمریکا این بار در حمله مجدد تعلل نخواهد کرد.

بازدید «مسعود پزشکیان» رییس‌جمهور ایران از سازمان انرژی اتمی و عقب‌نشینی از اظهاراتش پس از جنگ، که گفته بود اگر تاسیسات اتمی بازسازی شود دوباره به آن حمله می‌کنند، احتمالا نشانه دیگری از پاسخ رد به پیشنهاد آمریکا برای برچیدن تاسیسات غنی‌سازی اورانیوم است. او این بار اظهارات خامنه‌ای را با لحنی دیگر تکرار کرده و گفته است که ایران از غنی‌سازی دست نمی‌کشد.

اگر مذاکره‌ای معنادار میان دو کشور جریان داشته باشد یا دو دولت برای آن خود را آماده کنند، از طریق رسانه‌ها درباره محورهای اصلی گفت‌وگو نمی‌کنند. اینکه به‌طور پی‌درپی مقام‌های جمهوری اسلامی با مصاحبه یا سخنرانی به آمریکا می‌گویند که از غنی‌سازی اورانیوم عقب‌نشینی نمی‌کنند و درباره برد موشک‌ها مذاکره نخواهند کرد، علامتی است از اینکه مقدمات گفت‌وگو فراهم نیست. مواضع دو طرف آنقدر از یکدیگر فاصله دارد که اساسا نیازی به مذاکره پشت درهای بسته وجود ندارد. همه چیز را می شود علنی گفت چرا که  امکانی برای دادن و ستاندن امتیاز وجود ندارد.

تردیدی نیست که دولت ترامپ به ایران اجازه برقراری مجدد برنامه غنی‌سازی اورانیوم را نخواهد داد، اما از اظهارات مقام‌های آمریکایی و «بنیامین نتانیاهو» می‌توان این ارزیابی را داشت که مرحله بعدی فشار به جمهوری اسلامی، بر سر برد موشک‌های آن خواهد بود. 

به‌جز چند اظهارنظر پراکنده از نتانیاهو و نقل‌قول از دولت ترامپ درباره ضرورت کاهش برد موشک‌ها به ۵۰۰ کیلومتر، اظهارنظری علنی در این زمینه نشده، اما مقام‌های دولتی و نظامی ایران به‌طور پیوسته می‌گویند که برد موشک‌ها را کاهش نخواهند داد. عراقچی در اظهارات اخیرش با الجزیره گفته است که «هیچ انسان عاقلی خودش را خلع سلاح نمی‌کند.»

این اظهارات، پاسخ‌های علنی به فشارهای احتمالا پنهانی به جمهوری اسلامی در پرونده موشکی است. سخنرانی نتانیاهو در مجمع عمومی سازمان ملل متحد که گفته بود «جنگ دوازدهم پایان کار نیست»، اینجا معنای بیشتری پیدا می‌کند. فعالیت‌های بالستیکی موشکی اکنون با بازگشت قطعنامه‌های شورای امنیت، یکی از موارد ممنوعه‌ای است که ایران باید آن را کنار بگذارد.

در شرایطی که ثقل فشار به جمهوری اسلامی در حال تغییر از غنی‌سازی اورانیوم به برنامه موشکی است، بعید است که زمینه‌ای برای مذاکره جدی و آینده‌دار میان تهران و واشنگتن وجود داشته باشد. مقام‌های جمهوری اسلامی به شیوه‌های مختلف به ثباتی وضعیت واکنش نشان می‌دهند و می‌گویند که کشور همچنان در وضعیت جنگی است؛ دو مورد اخیر آن «جعفر قائم‌پناه»، معاون اجرایی رییس‌جمهور و «علی لاریجانی»، دبیر شورای عالی امنیت ملی بوده است.

اظهارات پی‌درپی عمان و قطر درباره ضرورت مذاکره بین ایران و آمریکا می‌تواند علامتی از احساس خطر این دو دولت از تبعات شکاف عمیق‌تر و فاصله بیشتر دیدگاه‌های ایران تحت حکمرانی خامنه‌ای و آمریکا برای منطقه بی‌ثبات خاورمیانه باشد؛ منطقه‌ای که اکنون در وضعیت آتش‌بسی بس شکننده قرار دارد.