آیا آمریکا و ایران می‌توانند به آتش‌بس برسند؟

یورونیوز: الی گرانمایه، کارشناس اندیشکده «شورای اروپایی روابط خارجی» در تازه‌ترین مقاله خود در مجله فارن افرز، راهکارهایی برای رسیدن به آتش‌بس احتمالی بین آمریکا و ایران ارائه می‌دهد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا پس از آن که ایران را تهدید کرد که در صورت ممانعت از بازگشایی تنگه هرمز، نیروگاه‌های برق کشور را هدف قرار خواهد داد، از لحن تند خود عقب‌نشینی کرد و مهلت کوتاهی تا ۶ آوریل برای بررسی امکان یافتن راه‌حلی دیپلماتیک اعلام نمود.

طبق گزارش‌ها، دولت ترامپ از طریق واسطه‌های پاکستانی، طرح ۱۵ ماده‌ای برای آتش‌بس به ایران ارائه کرده که به زعم خانم گرانمایه، در واقع نوعی درخواست تسلیم بدون شرط است.

الی گرانمایه، معاون میز مطالعاتی خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده «شورای اروپایی روابط خارجی» در مقاله تازه خود، به تجربه مشابهی در ماه ژوئن ۲۰۲۵ اشاره می‌کند که آقای ترامپ پس از ۱۲ روز بمباران شدید ایران، آتش‌بس فوری اعلام کرد و ادعا نمود برنامه هسته‌ای ایران «نابود» شده است. آن آتش‌بس بدون مذاکرات واقعی برقرار شد و تنها شامل توقف بمباران از سوی واشنگتن و محدودسازی اقدامات اسرائیل بود و ایران نیز متقابلا شلیک‌ها را متوقف کرد.

اما خانم گرانمایه تأکید دارد که پایان دادن به جنگ فعلی پیچیده‌تر است. او می‌گوید واشنگتن اکنون با یک درگیری گسترده‌تر و رهبری متفاوت در تهران مواجه است. ایران طرح ۱۵ ماده‌ای آمریکا را رد کرده و پیشنهادات متقابل خود را ارائه کرده است. در صورت عدم انعطاف دو طرف، بن‌بست ادامه خواهد یافت و آمریکا ممکن است حتی به یک تهاجم زمینی کشیده شود؛ موضوعی که با استقرار هزاران نیروی تفنگدار دریایی در خاورمیانه جدی‌تر شده است.

کشتن مقامات عالی ایران توسط آمریکا و اسرائیل نیز، به گفته خانم گرانمایه، پیچیدگی آتش‌بس را افزایش داده است. کشته شدن رهبر پیشین ایران، علی خامنه‌ای، و جانشینی پسرش مجتبی که گرایش نظامی و امنیتی سخت‌گیرانه دارد، باعث سخت‌تر شدن مذاکره شده است. همچنین کشته شدن علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، که مدافع مذاکره محتاطانه بود، راه حل دیپلماتیک را دشوارتر کرده است.
راهکارهای میانجی‌گری
نویسنده تأکید می‌کند که برای دستیابی به آتش‌بس پایدار میان ایران و ایالات متحده، تشکیل یک ائتلاف میانجی ضروری است. او پیشنهاد می‌کند که مصر، پاکستان و ترکیه به عنوان هسته اصلی این ائتلاف عمل کنند و با استفاده از نفوذ سیاسی و فرهنگی خود بر ایران و واشنگتن فشار بیاورند تا روند مذاکرات آتش‌بس تسریع شود.

به گفته وی، یکی از مسیرهای کلیدی برای پیشبرد این روند، بهره‌گیری از نیاز جهانی به بازگشایی تنگه هرمز و مهار افزایش بی‌سابقه قیمت انرژی است. بیش از ۳۰ کشور تاکنون خواستار تضمین آزادی عبور و مرور در این مسیر حیاتی شده‌اند. ائتلاف میانجی همچنین می‌تواند کمک‌های عملی به آمریکا ارائه کند، مانند پاکسازی مین‌ها یا اسکورت دریایی کشتی‌های تجاری، اما این اقدامات تنها پس از دستیابی به آتش‌بس پایدار باید انجام شوند.

گرانمایه می‌نویسد که ائتلاف باید تهران را متقاعد کند حملات خود علیه همسایگان را کاهش دهد تا شرایط برای آتش‌بس فراهم شود. هسته سه‌گانه این ائتلاف می‌تواند با اتکا به هویت مشترک خود به عنوان کشورهایی با اکثریت مسلمان، فشار جمعی بر ایران وارد کند.

او همچنین به نقش اقتصادی چین اشاره می‌کند: کشوری که تقریباً ۹۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری می‌کند و می‌تواند با استفاده از وزن اقتصادی خود تهران را به کاهش تنش‌ها ترغیب کند. خانم گرانمایه همچنین یادآور می‌شود که پکن پیش‌تر میان ایران و عربستان سعودی میانجی‌گری کرده و احتمال ادامه جنگ می‌تواند این تلاش‌ها را مجددا فعال کند.
واقع‌بینی درباره شروط آتش‌بس
وی در مقاله خود تأکید می‌کند که ائتلاف باید دو طرف را به واقع‌بینی درباره شروط آتش‌بس وادارد. آمریکا اشتباه کرده است که مذاکرات را به یک «معامله جامع» گره زده، زیرا پیشنهاد واشنگتن شامل موضوعات گسترده‌ای مانند توقف غنی‌سازی هسته‌ای، محدودیت موشکی و پایان حمایت ایران از گروه‌های مسلح منطقه‌ای است. گرانمایه هشدار می‌دهد که حل اختلافات عمیق‌تر باید بعد از توقف درگیری‌ها و بمباران‌ها صورت گیرد، نه پیش‌شرط مذاکرات.

نویسنده مقاله بر این باور است که آتش‌بس واقعی تنها با مذاکرات جدی و دوطرفه حاصل می‌شود و تحمیل یک توافق یک‌طرفه با شروط حداکثری موفق نخواهد شد. او می‌نویسد که ایران در شرایط جنگ، توان موشکی خود را ابزار اصلی تلافی می‌داند و او انتظار ندارد که تهران آن را محدود کند. هم‌زمان، ایران باید واقع‌بینانه عمل کرده و تهدیدهای نظامی علیه عبور کشتی‌ها در تنگه هرمز را متوقف کند و از درخواست غرامت‌های گسترده صرف‌نظر کند، زیرا به زعم او، کشورهای همسایه به دلیل خسارات گسترده وارده به زیرساخت‌های خود، پیش از هر چیز حق دریافت جبران دارند. ایران نیز نمی‌تواند از آمریکا بخواهد حضور نظامی خود را در منطقه کاهش دهد یا پایگاه‌ها را تعطیل کند، زیرا این تصمیمات در اختیار کشورهای عربی منطقه است، نه واشنگتن.
اعتبار توافق را چگونه می‌توان افزایش داد؟
الی گرانمایه تأکید می‌کند که یک راهکار می‌تواند شامل عقب‌نشینی مرحله‌ای نیروها و کشتی‌های آمریکایی مستقر در نزدیکی مرزهای ایران باشد. با وجود بی‌اعتمادی ایران به تضمین‌های آمریکا و عدم تمایل ترامپ به ارائه چنین تضمینی، حمایت کشورهای بزرگ دیگر مانند چین، روسیه و اتحادیه اروپا می‌تواند اعتبار توافق را افزایش دهد.

وی همچنین بر اهمیت ارائه مشوق‌های اقتصادی به ایران برای بازسازی پس از جنگ تأکید می‌کند. اگرچه آمریکا به احتمال زیاد کاهش گسترده تحریم‌ها را ارائه نمی‌دهد، اما می‌تواند برخی تسهیلات اقتصادی فراهم کند، مانند اعطای مجوز خرید نفت ایران برای کاهش فشار بر بازار جهانی انرژی یا دسترسی به دارایی‌های مسدود شده برای بازسازی بخش انرژی، مشابه مکانیزمی که در دوره اول ریاست‌جمهوری ترامپ در سوئیس اجرا شد.

گرانمایه به امکان دریافت عوارض ترانزیت کشتی‌ها در تنگه هرمز نیز اشاره می‌کند. ایران پیش از این اقدام به دریافت چنین عوارضی کرده و مشابه آنچه مصر در کانال سوئز انجام می‌دهد، می‌تواند در توافق نهایی لحاظ شود؛ با این شرط که منابع حاصل برای بازسازی مناطق آسیب‌دیده از جنگ هزینه شود.

در ادامه، وی پیشنهاد می‌کند که بازگشایی کامل تنگه هرمز توسط ایران و عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی باید مرحله‌ای انجام شود تا اعتماد دو طرف ایجاد شود. به عنوان گام نخست، ایجاد یک مسیر بشردوستانه برای عبور کشتی‌ها و کالاهای حیاتی مانند غذا و کود، می‌تواند شروع این فرآیند باشد. سازمان ملل و اتحادیه اروپا پیش از این از چنین ابتکاری حمایت کرده‌اند.

در پایان، خانم گرانمایه تأکید می‌کند که آتش‌بس باید زمینه مذاکرات طولانی‌مدت میان آمریکا و ایران را فراهم کند، مانع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای شود و راه را برای کاهش خصومت میان دو کشور هموار کند.

او می‌گوید که مذاکرات ناکام فوریه نشان داد دو طرف تا مرز یک پیشرفت سیاسی قرار داشتند و این مسیر باید دوباره احیا شود. بدون راهبرد دیپلماتیک پایدار، آتش‌بس تنها یک فرصت موقت خواهد بود و آمریکا دوباره ممکن است وارد جنگ طولانی با ایران شود.