علی لاریجانی، معمار امنیتی جمهوری اسلامی که بود؟

یورونیوز: وزیر دفاع اسرائیل روز سه‌شنبه اعلام کرد نیروهای این کشور موفق شده‌اند علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران را در حمله‌ای هدفمند از میان بردارند. خبری که در صورت تایید به معنی پایان معمار امنیتی جمهوری اسلامی و مرد شماره دو حکومت ایران طی ماه‌های اخیر است.

تحلیلگران علی لاریجانی را همواره سیاستمداری محافظه‌کار و محاسبه‌گر توصیف کرده‌اند که رویکردی عمل‌گرایانه داشته است.

حامیانش معتقدند او از معدود چهره‌های باقی‌مانده‌ای بوده که توانایی حفظ نظام جمهوری اسلامی را در شرایط فشار و بحران دارد، اما منتقدانش او را به نقش‌آفرینی در سرکوب‌های مرگبار و همراهی با نقض حقوق بشر متهم می‌کنند.
لاریجانی در خلاء قدرت؛ معمار دوران پساخامنه‌ای
پس از انتشار اخبار پیرامون مرگ علی خامنه‌ای در پی حملات روز نخست جنگ، جمهوری اسلامی با یکی از بزرگترین چالش‌های تاریخ خود یعنی «خلاء قدرت» روبرو شد.

در این فضا که شایعات متعددی درباره جانشینی به گوش می‌رسید، گزارش‌ها از تلاش علی لاریجانی در تجدید ساختار حاکمیت حکایت داشت. او با حضور مستمر در رسانه‌ها و ایراد بیانیه‌های تند علیه آمریکا و اسرائیل، سعی کرد اقتدار فروپاشیده مرکزیت قدرت را ترمیم کند.

پس از کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی، علی لاریجانی به‌عنوان ارشدترین مقام امنیتی کشور با لحنی صریح و تهدیدآمیز ظاهر شد و با وعده انتقام از ایالات متحده گفت: «آمریکا و رژیم صهیونی قلب ملت ایران را سوزاندند و ماهم قلبشان را می‌سوزانیم.»

او هشدار داد که واکنش نیروهای مسلح ایران بسیار شدیدتر خواهد بود و افزود: «آن‌ها باید بدانند این‌گونه نیست که صرفا ضربه بزنند و و بروند.»

گمانه‌زنی‌های سیاسی حاکی از آن بود که علی لاریجانی در حال مدیریت پشت‌ صحنه برای انتخاب رهبری جمهوری اسلامی و تثبیت نظام در برابر تهدیدات خارجی است.

نقش وی زمانی پیچیده‌تر شد که شایعاتی درباره همکاری نزدیک او با مجتبی خامنه‌ای به گوش رسید. با توجه به غیبت مجتبی خامنه‌ای، بسیاری معتقد بودند لاریجانی عملا سکان هدایت اجرایی-امنیتی کشور را در دست گرفته است.

ارتش اسرائیل در بیانیه‌ای که پس از اعلام خبر مرگ علی لاریجانی منتشر کرد، وی را «رهبر بالفعل» جمهوری اسلامی خواند.

حتی این شائبه به‌طور جدی مطرح شد که بیانیه‌های اولیه و متون منتسب به مجتبی خامنه‌ای با قلم و دیدگاه استراتژیک لاریجانی تنظیم شده تا پیوستگی قدرت حفظ شود.

این نزدیکی استراتژیک نشان داد که لاریجانی برخلاف دوره‌های پیشین که به حاشیه رانده شده بود، به معمار اصلی گذار قدرت در بحرانی‌ترین لحظه تاریخ جمهوری اسلامی تبدیل شده است.

در مقابل اما واکنش ایالات متحده به برآمدن دوباره لاریجانی، سریع و تهاجمی بود. وزارت امور خارجه آمریکا با شناسایی او به عنوان «مغز متفکر عملیات‌های امنیتی پسا-حمله»، نام او را در لیست پاداش برای عدالت قرار داد و برای اطلاعاتی که منجر به مکان‌یابی یا اخلال در فعالیت‌های او شود، جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری تعیین کرد.

این اقدام نشان‌دهنده آن بود که واشینگتن لاریجانی را نه یک دیپلمات سابق، بلکه کلیدی‌ترین چهره سیاسی-امنیتی می‌داند که در حال انسجام بخشیدن به نیروهای مسلح و نهادهای اطلاعاتی برای مقابله با پیامدهای حملات آمریکا و اسرائیل است.

در حالی که بسیاری از تحلیل‌گران بین‌المللی گمانه‌زنی می‌کردند که سوابق دیپلماتیک لاریجانی ممکن است او را به گزینه‌ای برای یک «توافق پنهانی» با غرب جهت پایان دادن به جنگ تبدیل کند، دونالد ترامپ دو روز پیش با لحنی تحقیرآمیز این احتمالات را رد کرد.
دونالد ترامپ مذاکره با افراد حاضر در حکومت ایران از جمله علی لاریجانی را رد کرده بودوی در پاسخ به پرسشی درباره امکان مصالحه با افرادی در داخل حکومت برای آینده ایران، صراحتا اعلام کرد که چنین افرادی را به رسمیت نمی‌شناسد و با گفتن اینکه «اصلا نمی‌دانم او کیست»، بر سیاست خود مبنی بر عدم مذاکره با بدنه فعلی قدرت تاکید کرد.

این رویکرد ترامپ، لاریجانی را در موقعیت دشواری قرار داد؛ از یک سو مهم‌ترین چهره سیاسی باقی‌مانده در تهران پس از رهبری بود و از سوی دیگر، با دری بسته‌ در واشینگتن روبرو شد که تنها به «تغییر کامل بازی» می‌اندیشید.

علی لاریجانی، پیش‌تر در یک گفت‌وگویی تلویزیونی با اشاره جنگ ۱۲ روزه در تابستان گذشته، از تهدید مستقیم به قتل خود سخن گفته بود و مدعی شد که اسرائیلی‌ها «در آن جنگ به خودم زنگ زدند و گفتند که ۱۲ ساعت فرصت داری از کشور خارج شوی و گرنه تو را می‌کشیم.»
اما علی لاریجانی کیست و از او چه می‌دانیم؟
در سال‌های اخیر، این علی لاریجانی بود که به جای مسعود پزشکیان، به نمایندگی از علی خامنه‌ای هدایت روابط با روسیه، چین و همچنین پادشاهی‌های عربی حاشیه خلیج فارس را بر عهده داشت.

او حتی پیش از برگزاری یک دور اخیر از مذاکرات با آمریکا، راهی عمان شد تا چارچوب و شروط مورد نظر حاکمیت را مشخص کند.

پس از آنکه حزب‌الله لبنان و دیگر نیروهای نیابتی شیعه نتوانستند اسرائیل را بازدارند، آقای خامنه‌ای بار دیگر به آقای لاریجانی اعتماد کرد و مدیریت روابط با لبنان و یمن را به این چهره غیرنظامی سپرد که از سوی بسیاری به‌عنوان پیامی انتقادی به فرمانده نیروی قدس، بازوی برون‌مرزی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تفسیر شد.

نقش پررنگ آقای لاریجانی در کشتارهای دیماه نیز به اندازه‌ای تعیین‌کننده بود که دولت ترامپ نام او را به‌طور مشخص در فهرست تحریم‌ها قرار داد.
علی لاریجانی در ماه‌های اخیر در عمل به عنوان مرد اصلی امنیتی و نظامی جمهوری اسلامی مطرح بودوی در واکنش به تروریستی اعلام شدن سپاه از سوی اتحادیه اروپا، در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «اتحادیه اروپا قطعا می‌داند مطابق مصوبه مجلس شورای اسلامی، ارتش کشورهایی که در مصوبه اخیر اتحادیه اروپا علیه سپاه پاسداران مشارکت داشته‌اند، تروریستی محسوب می‌شوند.»

علی لاریجانی در ادامه هشدار داد: «عواقب آن متوجه کشورهای اروپایی است که به چنین اقدامی دست زدند.»

علی لاریجانی ۶۷ ساله از دیرباز یکی از چهره‌های برجسته و قدرتمند در ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی محسوب می‌شده است.

او که سابقه فرماندهی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در کارنامه دارد و در دوران جنگ ایران و عراق، رییس ستاد کل سپاه پاسداران بوده و در ماه‌های اخیر به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی، نقش کلیدی در تعیین و اجرای سیاست‌های امنیتی و راهبردی تهران ایفا کرده است.

علی لاریجانی بین سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۷ و با شروع به کار دولت محمود احمدی‌نژاد، به دبیری شورای عالی امنیت ملی و مدیریت پرونده هسته‌ای ایران انتخاب شد، اما بعدا به دلیل اختلاف با محمود احمدی‌نژاد از این سمت کناره‌گیری کرد و یا به نوعی برکنار شد؛ تا اینکه در ۵ اوت ۲۰۲۵ دوباره به آن بازگشت.

در سال ۲۰۲۱، مسئولیت مذاکره برای انعقاد توافق راهبردی ۲۵ ساله با چین، به ارزش چندین میلیارد دلار، به لاریجانی سپرده شد.

علی لاریجانی از خانواده‌ای سرشناس در روحانیت برخاسته و پیش از ورود جدی به سیاست، سال‌ها در سپاه پاسداران فعالیت داشته است. پدرش آیت‌الله بود، پدر همسرش مرتضی مطهری نیز یکی از نظریه‌پردازان انقلاب اسلامی و دست راست روح‌الله خمینی، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، به شمار می‌رفت و برادرش صادق لاریجانی نیز به مدت یک دهه ریاست قوه قضائیه را بر عهده داشته است.
علی لاریجانی در روزهای پس از آغاز جنگ به عنوان مرد اصلی پشت پرده جمهوری اسلامی مطرح بوده است در سال‌های پایانی دهه ۱۳۹۰ خورشیدی، نام برادران لاریجانی به فساد گره خورد و اتهام‌هایی از قبیل زمین‌خواری، دریافت رشوه و تملک ۶۳ حساب بانکی شخصی با میلیاردها تومان موجودی علیه آنها مطرح شد.

علی لاریجانی، سابقه ۱۲ سال (از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۰ ) ریاست مجلس شورای اسلامی را در کارنامه دارد و در دوره‌های مختلف نیز در رأس مذاکرات هسته‌ای با قدرت‌های جهانی قرار داشت و یکی از چهره‌های کلیدی پشت توافق هسته‌ای برجام در سال ۲۰۱۵ بوده است.

او در دوران فعالیت سیاسی خود سمت‌های مهم دیگری از جمله ریاست صداوسیمای جمهوری اسلامی (سال‌های ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۳) و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۷۱ تا ۱۳۷۲) را نیز تجربه کرده است.

آقای لاریجانی دو بار تلاش کرد وارد رقابت‌های ریاست جمهوری شود اما شورای نگهبان صلاحیت او را رد کرد.

در وضعیت پس از جنگ، آقای لاریجانی به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی، وظیفه هماهنگی سیاست‌های امنیتی و راهبردی کشور را بر عهده داشته و نقش محوری در مدیریت بحران و گفت‌وگوهای بین‌المللی ایفا کرده است.

در ماه‌های گذشته و در شرایط تنش‌های فزاینده با آمریکا و اسرائیل و بالا گرفتن موج اعتراضات سراسری در ایران، گزارش‌ها حاکی از آن بود که علی خامنه‌ای برای مدیریت اوضاع کشور اتکای قابل توجهی به علی لاریجانی داشته است.

منتقدان او را مسئول کشتار هزاران نفر از معترضان در ناآرامی‌های ۱۸ و ۱۹ دی می‌دانند.

مقام‌های تهران لاریجانی را مشاوری امین و وفادار معرفی می‌کردند که از مزایای ارتباطی مستقیم با بیت رهبری برخوردار است.

تعداد بسیار کمی می‌توانند به گستره نفوذ علی لاریجانی در نظام جمهوری اسلامی برسند. او دکترای فلسفه دارد و آنظور که عنوان می‌شود تخصص علمی او بر روی آموزه‌های ایمانوئل کانت تمرکز دارد.

بسیاری از خویشاوندان او نیز در غرب زندگی می‌کنند: یک خواهرزاده او استاد دانشگاه در بریتانیا است و یکی از دخترانش تا پیش از آنکه اپوزیسیون ایرانی مقیم خارج، او را به خاطر جایگاه پدرش از شغل دانشگاهی‌اش برکنار کنند، در آمریکا تدریس می‌کرد.