چگونه جمهوری اسلامی شهروندان خود را زیر نظر دارد: حقایقی از نرم‌افزار «فایندفیس»

رادیو فرانسه: تحقیق بین‌المللی «چشمان ایران» (#EyesOfIran) که توسط «فوربیدن استوریز»*، در هماهنگی با طرف‌هایش – روزنامه لوموند و اشپیگل – انجام گرفته و از سوی رادیو بین‌المللی فرانسه نیز انتشار یافته، جزییات کاربرد یک نرم‌افزار قدرتمند روسی از سوی دستگاه‌های سرکوب ایران را افشا می‌کند.

در حالی که آمریکا و اسرائیل بمباران ایران را ادامه می‌دهند، دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو از مردم می‌خواهند علیه رژیم دیکتاتوری تضعیف‌شده اما همچنان پابرجا، قیام کنند. ولی رژیم جمهوری اسلامی برای نظارت بر مردم به یک ابزار پیشرفته مجهز است: یک نرم‌افزار روسی برای تشخیص چهره که به‌طور محرمانه خریداری شده... «فوربیدن استوریز» جزییات این سامانه نظارت گسترده را تشریح کرده است.

تحقیقات گسترده و دقیق «فوربیدن استوریز» با ارائه اسناد و مدارکی که از طریق شرکت‌های روسی و ایرانی به دست آمده، نشان می‌دهد که نرم‌افزار «فایندفیس» (FindFace) قادر به شناسایی سریع صدها هزار چهره است. این نرم‌افزار ساخت روسیه، طی سرکوب و کشتار بزرگ دی‌ماه ۱۴۰۴ مورد استفاده قرار گرفته است. چکیده‌ای از تحقیق مفصل «فوربیدن استوریز» را می‌خوانید.

تصویری از قرارداد مهر شده فروش نرم‌افزار تشخیص چهره، اوت ۲۰۲۱. © فوربیدن استوریزخلاصه یافته‌های فوربیدن استوریز:
- قراردادهای موجود نشان می‌دهند که جمهوری اسلامی به شکل کاملاً محرمانه، نرم‌افزار روسی فایندفیس را در سال ۲۰۱۹ خریداری کرده‌ است.

- فایندفیس همراه با صدها دوربین مجهز به هوش مصنوعی قادر است در عرض چند ثانیه چهره‌ها را در اماکن عمومی تشخیص بدهد و آنها را با داده‌های موجود در پایگاه‌های اطلاعاتی دستگاه‌های امنیتی رژیم مقایسه کند.

- دستگاه امنیتی رژیم می‌کوشد از طریق شرکت‌های پوششی، خرید نرم‌افزار را پنهان کند.

- چندین نهاد امنیتی از جمله سپاه پاسداران و وزارت اطلاعات در این پروژه دخیل بوده‌اند.
نماگرفتی از ویدئویی که فوربیدن استوریز آن را به‌دست آورده و استفاده از نرم‌افزار فایندفیس را در یکی از ایستگاه‌های مترو در تهران نشان می‌دهد. چهره افراد برای حفظ هویت‌شان محو شده‌است. © فوربیدن استوریزنظارت انبوه در خدمت ملایان
یک سال قبل - ۱۴ مارس ۲۰۲۵ - هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل اعلام کرد که جمهوری اسلامی به طور گسترده از «فناوری‌هایی» برای محدود کردن آزادی بیان، مبارزه با بی‌حجابی و کنترل اعتراضات استفاده می‌کند. در این گزارش حتی به «نرم‌افزار جدید تشخیص چهره‌ای که گفته می‌شود در آوریل ۲۰۲۴ در ورودی دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران نصب شده است» اشاره شده بود. اما جزئیات تجهیزات یا نرم‌افزارهای مورد استفاده معلوم نبود.

پیشینه  فایندفیس به تابستان ۲۰۱۹ باز می‌گردد که شرکت «ان تِک‌لَب»، نزدیک به حکومت روسیه، حق استفاده از نرم‌افزار موردنظر را به یک شرکت ایرانی واگذار کرد.

فایندفیس به دوربین‌های نظارتی امکان می‌دهد که با ارجاع به پایگاه داده‌ای شامل مشخصات ۵۰۰ میلیون نفر، چهره‌ای را در میان جمعیت در کمتر از یک ثانیه شناسایی کنند. طبق تبلیغات شرکت سازنده، روند شناسایی با «احتمال ۹۸ درصد» موفقیت‌آمیز است.

در سال ۲۰۱۹، سازنده روسی نرم‌افزار اجازه استفاده از آن را به استارتاپ ایرانی «رصد فناوری‌های هوشمند» (رصدکو) داد.
تصویری از سندی که نشان می‌دهد در اوت ۲۰۱۹، استارتاپ ایرانی «رصد فناوری‌های هوشمند» مجاز به استفاده از نرم‌افزار روسی تشخیص چهره فایندفیس شده‌است. © فوربیدن استوریزدو سال بعد، پس از یک ادغام مالی و اداری، شرکت «کاما» جایگزین «رصدکو» شد اما موضوع فروش فایندفیس همچنان محرمانه باقی ‌ماند.
عملکرد فایندفیس
بر پایه تصویری از چهره‌ای که در یک ایستگاه مترو در تهران یا مشهد ثبت شده باشد، نسخه ایرانی فایندفیس می‌تواند تنها با یک کلیک، فهرستی شامل ده‌ها نفر از نزدیکان آن فرد را تهیه کند.

نیما فاطمی، بنیانگذار سازمان غیردولتی «کندو» که برای حفط امنیت سایبری افراد آسیب‌پذیر فعالیت می‌کند توضیح می‌دهد: «این سیستم فقط چهره‌ها و حرکت‌های آنها را شناسایی نمی‌کند، بلکه یک “نقشه‌برداری اجتماعی” از دوستان و روابطشان تهیه می‌کند و اطلاعات دیگری مانند پلاک خودروها را هم در بر می‌گیرد. این ابزار امکان ردیابی افراد در هر مکان را فراهم می‌کند. با این سامانه می‌توان فهمید هرکس کیست و افراد چگونه به یکدیگر مرتبط هستند.»
نماگرفتی از ویدئویی که فوربیدن استوریز آن را به‌دست آورده و شناسایی پلاک‌های خودرو در ایران را نشان می‌دهد. © فوربیدن استوریزاین توانایی‌ها از آن جهت نگران‌کننده‌ است که «کاما» یک شرکت معمولی نیست. بر اساس اسنادی که «فوربیدن استوریز» و شرکایش بررسی کرده‌اند، مدیر شرکت عضو سپاه پاسداران است.

ویدئوهایی که سازمان فوربیدن استوریز از سال ۲۰۲۱  به دست آورده نشان می‌دهد که در ایستگاه‌های مترو، هنگامی که افراد از گیت‌ها عبور می‌کنند، نشانه‌گذاری دیجیتال شروع به کار می‌کند: در عرض چند ثانیه، هر چهره با یک دایره سبز مشخص و در سمت راست صفحه فهرست می‌شود. همچنین اطلاعاتی مثل سن تقریبی، جنسیت، احساس تشخیص‌داده‌شده، وجود عینک، ماسک یا ریش نیز افزوده می‌شود.
نماگرفتی از ویدئویی که فوربیدن استوریز آن را به‌دست آورده و استفاده از نرم‌افزار فایندفیس را در یکی از ایستگاه‌های مترو در تهران نشان می‌دهد. چهره افراد برای حفظ هویت‌شان محو شده‌است. © فوربیدن استوریز

قراردادهایی که مورد بررسی قرار گرفته نشان می‌دهد نرم‌افزار فایندفیس از سال ۲۰۲۰ به‌تدریج در جمهوری اسلامی گسترش یافته است.

این نرم‌افزار  تشخیص چهره برای «مدت نامحدود» و به قیمت ۴ میلیارد ریال (حدود ۸۰ هزار یورو در زمان امضا) به طرف ایرانی واگذار شده است. طبق قرارداد، فایندفیس باید امکان شناسایی «۱۰۰ میلیون چهره» را در تصاویر و ویدئوهایی که قبلاً ضبط و سپس در سامانه بارگذاری شده (آفلاین)‌، «در کمتر از ۳ ثانیه» فراهم کند.

به گفته نیما فاطمی، این حالت «آفلاین» بسیار کارآمد است. او می‌گوید: «آنها می‌توانند همه ویدئوهای موجود را ذخیره کنند، تمام ویدئوهای شبکه‌های اجتماعی را دانلود کنند، انواع داده‌ها را جمع‌آوری کرده و در سیستم ادغام کنند. سپس تمام تصاویر را به‌صورت آفلاین پردازش کنند تا هر فرد شناسایی شود؛ آنهم بدون نیاز به استقرار نیروهای امنیتی در خیابان... بعد، وقتی اوضاع آرام شد، افراد شناسایی‌شده می‌توانند به آسانی بازداشت شوند.»

در این پروژه، ۲۰۰ دوربین پیش‌بینی شده‌اند که به یک پایگاه داده متصل‌اند. این پایگاه «۳۰۰ میلیون رویداد» را در خود ذخیره می‌کند - در اینجا «رویداد» به معنای شناسایی یک چهره توسط الگوریتم است. اینجا هم هیچ محدودیتی نه برای مدت اعتبار مجوز و نه برای تعداد چهره‌هایی که می‌توان ثبت کرد تعیین نشده است.
شرکت‌های پوششی
شرکت‌های ایرانی که به عنوان واسطه عمل کرده‌اند به عنوان ارائه‌دهنده خدمات فناوری مخابرات به سپاه پاسداران، وزارت دفاع و وزارت اطلاعات شناخته شده‌اند.

به گفته شهود ایرانی، این شرکت‌های پوششی که با یکدیگر همکاری دارند «از مناقصه عمومی استفاده نمی‌کنند و قراردادهایشان نیز شامل بند معافیت مالیاتی است.»

پیش از حمله مشترک اسرائیل و آمریکا به ایران، شبکه «فوربیدن استوریز» با همه شرکت‌های یادشده تماس گرفت اما هیچ پاسخی دریافت نکرد.
نماگرفت از ویدئوی تبلیغاتی رژیم که نشان‌ می‌دهد، معترضان با پهپادها نظارت می‌شوند، منتشرشده از سوی گردان سیدالشهداء، استان تهران.نرم‌افزار تشخیص چهره فقط توسط دستگاه‌های امنیتی خریداری نشده است. در سال ۲۰۲۰، دانشگاه صنعتی شریف دو قرارداد برای اهداف «نظارتی» امضا کرد. اسناد بررسی‌شده توسط فوربیدن استوریز نشان می‌دهد که این مشتری از خدمات ارائه‌شده «بسیار خرسند» بوده است.

شهرداری مشهد نیز این نرم‌افزار تشخیص چهره را به قیمت ۳ میلیارد ریال (حدود ۶۵ هزار یورو در آن زمان) و برای مدت «نامحدود» خریداری کرده است.

یک شهروند ایرانی به فوربیدن استوریز می‌گوید: «اکنون برای مردم ایران بسیار دشوارتر شده که قیام کنند.» حتی اگر رژیم جمهوری اسلامی به دلیل جنگ کنونی تضعیف شده باشد، همچنان نسبت به جمعیت خود بی‌رحم خواهد ماند. او می‌گوید: «رژیم برای بقای خود می‌جنگد. مردم مسلح نیستند و به‌راحتی می‌توانند قتل‌عام شوند.»*«فوربیدن استوریز» (Forbidden Stories) یک شبکه بین‌المللی از روزنامه‌نگاران است که مأموریت آن، که در جهان منحصربه‌فرد است، پیگیری تحقیقاتی است که توسط خبرنگاران دیگری آغاز شده اما ادامه نیافته و به سکوت رسیده است.