حمله به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس؛ عبور از یک خط قرمز تاریخی و شکل‌گیری همگرایی عربی ـ اسرائیلی

ایندیپندنت فارسی: داریوش معمار

ساعاتی پس از آغاز حمله مشترک ایالات متحده و اسرائیل به مواضع جمهوری اسلامی، تهران دامنه درگیری را به کشورهای عربی خلیج فارس گسترش داد؛ اقدامی بی‌سابقه در تاریخ نظامی جمهوری اسلامی که ممکن است آرایش امنیتی منطقه را دگرگون کند و پیامدهای بلندمدتی در پی داشته باشد.

صبح شنبه ۹ اسفند، رسانه‌های رسمی جمهوری اسلامی از شلیک موشک به «اهداف نظامی در اسرائیل» خبر دادند، اما در فاصله کوتاهی پس از آن، تصاویر متعددی از انفجار در منامه، پایتخت بحرین، و سپس گزارش‌هایی از حملات موشکی به خاک امارات متحده عربی، قطر و اردن منتشر شد. منابع نزدیک به سپاه پاسداران اعلام کردند هدف این حملات پایگاه‌های نظامی ایالات متحده در منطقه بوده است.

بر اساس این گزارش‌ها، پایگاه هوایی العدید در قطر، پایگاه السالم در کویت، پایگاه الظفره در امارات و تاسیسات نظامی در دیگر کشورها هدف حملات بوده‌اند. همزمان خبرهایی درباره حمله موشکی به ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا در بحرین منتشر شد، ناوگانی که مهم‌ترین مرکز دریایی واشنگتن در خلیج فارس به شمار می‌آید.
واکنش جمهوری اسلامی و تهدید همسایگان عرب
در نخستین واکنش رسمی جمهوری اسلامی، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه رژیم، طی تماس با همتای عراقی خود تاکید کرد تهران «به دفاع ادامه خواهد داد». با این حال، حملاتِ همزمان به چند کشور عربی نشان می‌دهد حکومت راهبردی فراتر از پاسخ مستقیم به اسرائیل را در پیش گرفته است.

در هفته‌های اخیر، مقام‌های نظامی و امنیتی رژیم حاکم بر ایران بارها هشدار داده بودند در صورت حمله آمریکا یا اسرائیل، «تمام پایگاه‌های آمریکا در منطقه» هدف قرار خواهد گرفت. امروز رسانه‌های نزدیک به سپاه نیز پس از این حملات تاکید کردند هدف از این کار «تخلیه و فرسایش پدافند آمریکا در کشورهای منطقه» است.

همزمان، یکی از مشاوران پیشین تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای جمهوری اسلامی، کشورهای عربی همسایه را در شبکه‌های اجتماعی تهدید کرد و نوشت: «فورا کشورهای عربی را تخلیه کنید.» چنین اظهاراتی نشان‌دهنده تلاش برای انتقال آشکار جنگ از سطح ایران، آمریکا و اسرائیل به سطح منطقه است.
عبور از یک خط قرمز تاریخی
گسترش حملات به خاک کشورهای عربی، نقطه عطفی در دکترین نظامی جمهوری اسلامی است. در طول جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، تهران کوشید از تبدیل شدن این جنگ به تقابل «ایرانی ـ عربی» جلوگیری کند. حتی در دوره موسوم به «جنگ نفتکش‌ها» در اواخر دهه ۱۳۶۰، حملات عمدتا متوجه کشتی‌ها و خطوط انرژی بود و به خاک کشورهای عربی منطقه نرسید.

در چهار دهه گذشته نیز حکومت جمهوری اسلامی در منازعات منطقه‌ای از نیروهای نیابتی‌اش در لبنان، سوریه، عراق و یمن استفاده کرده و به‌ندرت به خاک کشورهای عربی همسایه مستقیم حمله کرده است. حملات موشکی محدود به پایگاه عین‌الاسد در عراق در سال ۱۳۹۸، در پاسخ به کشته شدن قاسم سلیمانی، یکی از معدود موارد حمله مستقیم ایران به محل استقرار نیروهای آمریکایی بود، آن هم در خاک کشوری که درگیر جنگ با ایران نبود.

اما حملات همزمان اخیر به چند کشور عربی حاشیه خلیج فارس، از نظر دامنه و هدف، در تاریخ جمهوری اسلامی بی‌سابقه است. این اقدام عملا کشورهای عربی میزبان نیروهای آمریکا را در جایگاه طرف درگیری قرار می‌دهد؛ وضعیتی که می‌تواند توازن سیاسی منطقه را تغییر دهد.
شکل‌گیری همگرایی عربی ـ اسرائیلی
کارشناسان منطقه‌ای تاکید دارند حملات جمهوری اسلامی به خاک کشورهای عربی، زمینه همگرایی امنیتی و نظامی میان این کشورها و اسرائیل را تقویت می‌کند. طی سال‌های اخیر، روند عادی‌سازی روابط برخی کشورهای عربی با اسرائیل ــ از جمله امارات و بحرین ــ با هدف مقابله با تهدید مشترک ایران پیش رفته بود. حملات مستقیم ایران به این کشورها اکنون می‌تواند این همگرایی را به سطح نظامی بکشاند.

اما از منظر تاریخی، در یک قرن گذشته مواردی از حمله چند کشور به یک کشور عربی ــ مانند حمله ائتلاف بین‌المللی به عراق در ۱۹۹۱ یا عملیات ناتو در لیبی در ۲۰۱۱ ــ رخ داده است. همچنین اسرائیل در جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ همزمان با چند کشور عربی جنگید. اما در تاریخ معاصر ایران سابقه‌ای از حمله مستقیم به چند کشور عربی همسایه وجود ندارد.

این تحول احتمالا پیامدهایی فراتر از منطقه داشته باشد. برخی تحلیلگران معتقدند چنین اقداماتی امکان شکل‌گیری اجماع بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی را افزایش می‌دهد، اجماعی که ممکن است به تشدید فشارهای نظامی و سیاسی فوری و فروپاشی حکومت اسلامی در ایران منجر شود.
پیوند با راهبرد بازدارندگی منطقه‌ای
رهبر جمهوری اسلامی و فرماندهان سپاه در سال‌های اخیر بارها بر راهبرد «دفاع پیش‌دستانه و منطقه‌ای» تاکید کرده‌اند؛ راهبردی که بر انتقال میدان درگیری به خارج از مرزهای ایران استوار است. حضور نظامی و شبکه نیروهای همسو در عراق، سوریه، لبنان و یمن بخشی از این سیاست محسوب می‌شود.

با این حال، حملات اخیر نشان می‌دهد تهران اکنون به مرحله‌ای رسیده که پایگاه‌های آمریکا در کشورهای عربی را مستقیما هدف می‌گیرد؛ اقدامی که از اقدامات نیابتی پیشین بسیار پرمخاطره‌تر است. به گفته تحلیلگران نظامی، چنین رویکردی ممکن است واکنش گسترده‌تر آمریکا و متحدان منطقه‌ای آن را در پی داشته باشد.

گسترش جنگ به کشورهای عربی خلیج فارس در حالی رخ می‌دهد که جمهوری اسلامی از نظر اقتصادی و سیاسی با فشارهای شدید داخلی و خارجی روبه‌رو است. در صورت شکل‌گیری ائتلاف منطقه‌ای علیه حکومت ایران، زیرساخت‌های نظامی و انرژی ممکن است در معرض حملات گسترده‌تر قرار گیرد؛ سناریویی که برخی مقام‌های آمریکایی پیش‌تر به آن اشاره کرده بودند.

در همین زمینه، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری ایالات متحده، صبح شنبه اعلام کرد واشنگتن «برنامه‌ای برای عبور از رژیم جمهوری اسلامی» دارد. هرچند جزئیات این اظهارات روشن نیست، اما همزمانی آن با حملات ایران به کشورهای عربی نشان می‌دهد بحران کنونی می‌تواند به مرحله‌ای فراتر از درگیری محدود با اسرائیل برسد.

به این ترتیب، حملات موشکی جمهوری اسلامی به چند کشور عربی همسایه، نقطه تحولی تازه در سیاست امنیتی جمهوری اسلامی محسوب می‌شود؛ اقدامی که نه‌تنها دامنه جنگ را به کل منطقه خلیج فارس می‌کشاند، که مرزهای سنتی تقابل با اسرائیل را نیز تغییر می‌دهد.

اگر روند کنونی ادامه یابد، منطقه ممکن است با آرایش جدیدی از ائتلاف‌ها و درگیری‌ها روبه‌رو شود، آرایشی که در آن کشورهای عربی خلیج فارس، اسرائیل و ایالات متحده در یک جبهه قرار می‌گیرند. پیامدهای چنین تحولی می‌تواند برای کل خاورمیانه سال‌ها ادامه یابد.