چرا ترکیه در کنار جمهوری اسلامی ایستاده است؟

دویچه وله: امید برین

ترکیه با مداخله نظامی در ایران مخالفت کرده و ثبات تهران را کلید امنیت خود می‌داند. به گفتە کارشناسان نگرانی از کُردها، موج پناهجویان، تقویت اسرائیل و منافع اقتصادی آنکارا را به حمایت از جمهوری اسلامی واداشته است.

در حال حاضر جمهوری اسلامی با بزرگترین چالش‌های دوران حیات خود در داخل و خارج مرزهایش روبرو است و سایه جنگ بر ایران سنگینی می‌کند. در این میان ترکیه به عنوان رقیب منطقه‌ای و تاریخی ایران، نه در مقابل جمهوری اسلامی بلکه در کنار جمهوری اسلامی قرار گرفته است. موضوعی که باعث اعتراض بسیاری از مخالفان شده است.

مقامات ارشد ترکیه با تأکید بر لزوم حفظ ثبات حکومت فعلی در ایران، قاطعانه با هرگونه حمله نظامی ایالات متحده یا مداخله خارجی در این کشور مخالفت کرده‌اند و حل تنش‌ها را تنها از مسیر دیپلماسی و مذاکرات هسته‌ای ممکن می‌دانند.

دویچه‌وله فارسی چرایی این موضوع را با کارشناسان به بحث گذاشته است: حبیب حسینی‌فرد، تحلیل‌گر مسائل بین‌الملل و همکار بخش فارسی دویچه‌وله، سارا کرمانیان، پژوهشگر روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس بریتانیا و عمار گلی، روزنامه‌نگار و کارشناس مسائل خاورمیانه.
موضع رسمی ترکیه: مخالفت با جنگ و تأکید بر دیپلماسی
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه در هفتەهای گذشتە بارها با هرگونه مداخلە نظامی در ایران مخالفت کردە است. او ضمن تاکید بر "نعطاف‌پذیری" تهران و واشنگتن در مذاکرات هستەای اعلام کردە کە "واشنگتن ظاهراً آماده پذیرش غنی‌سازی محدود اورانیوم توسط ایران در چارچوب مرزهای مشخص است" و تهران نیز "صادقانه خواهان توافق واقعی و آمادە پذیرش محدودیت‌های غنی‌سازی همراه با بازرسی‌های سخت‌گیرانه" است.

فیدان همزمان هشدار دادە که گنجاندن برنامه موشکی بالستیک یا فعالیت‌های منطقه‌ای ایران در مذاکرات "تنها به جنگ دیگری منجر خواهد شد" و حتی حمله هوایی گسترده نمی‌تواند حکومت جمهوری اسلامی را سرنگون کند. او همزمان تأکید کرد که ترکیه فعالانه برای میانجی‌گری میان دو تهران و واشنگتن تلاش می‌کند.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه نیز در گفت‌وگویی تلفنی با مسعود پزشکیان، ایران را "برادر" خواند و ابراز امیدواری کرد که تهران از این "دوره پر از تله" از طریق دیپلماسی عبور کند.
آیا کشورهای منطقه ثبات ایران ضعیف شدە را ترجیح می‌دهند؟
حبیب حسینی‌فرد، تحلیل‌گر مسائل بین‌الملل معتقد است که بسیاری از کشورهای منطقه ادامه موجودیت جمهوری اسلامی، به‌ویژه در شکل ضعیف‌شده فعلی  را بر سناریوی تغییر رژیم رادیکال ترجیح می‌دهند. او می‌گوید: «بسیاری از داده‌ها و نشانه‌ها از این حکایت دارند که کشورهای منطقه بر اساس مصالح و منافع خود ادامه موجودیت جمهوری اسلامی، به خصوص ضعیف‌شده آن را بر وضعیت مبهم و احتمالاً بحران‌زای ناشی از یک تغییر رادیکال رژیم ترجیح می‌دهند و از همین رو سهم عمده‌ای در تأثیرگذاری بر سیاست‌های ترامپ در کاهش خطر درگیری و جنگ داشته‌اند.»
حبیب حسینی‌فرد: «کشورهای منطقه، به‌ویژه ترکیه، قطر و مصر، ادامه موجودیت جمهوری اسلامی ضعیف‌شده را بر تغییر رژیم رادیکال ترجیح می‌دهند، زیرا خلأ قدرت بحران‌زا خواهد بود».به گفته حسینی‌فرد ترکیه، قطر و مصر در این زمینه پیشرو بوده‌اند و حتی مواضع عربستان و امارات نیز چندان متفاوت نیست، هرچند با نوسان و ملاحظاتی همراه بوده است.
مسئله کُردها؛ اصلی‌ترین نگرانی امنیتی ترکیه
یکی از مهم‌ترین دلایل موضع فعلی ترکیه، از نگاه بسیاری از کارشناسان نگرانی عمیق این کشور از تغییراتی است کە می‌تواند بە سود کردها در ایران باشد.

سارا کرمانیان، پژوهشگر روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس، می‌گوید: «ترکیه بالذات مدافع جمهوری اسلامی نیست، بلکه به دلایل مختلف در وضعیت فعلی خود را آماده رویارویی با نتایج احتمالی فروپاشی آن نمی‌داند و با دو هدف مدیریت ریسک و تبدیل تهدید به فرصت، از ثبات حاکمیت در جمهوری اسلامی حمایت می‌کند.»

کرمانیان تأکید می‌کند که مسئله کردها برای ترکیه اولویت دارد: ترکیه که مسئله کرد را در داخل و در سوریه "حل نکرده"، ترجیح می‌دهد شرایطی برای خیزش جنبش ملی کرد در کردستان ایران ایجاد نشود. او می‌افزاید: «در صورت ایجاد خلأ قدرت، استفاده از سناریوی منطقه حائل یا حتی نیروهای نیابتی به‌ویژه اگر تا آن زمان آمادگی کافی ایجاد کرده باشد، کاملاً محتمل است.»
عمار گلی: «همکاری امنیتی ایران و ترکیه ادامه دارد و طرح منطقه بافر عمدتاً برای مهار گروه‌های کرد است».عمار گلی، روزنامه‌نگار و کارشناس مسائل خاورمیانه نیز اشاره می‌کند که همکاری‌های امنیتی ایران و ترکیه ادامه دارد و حتی وزیر دفاع ترکیه اذعان کرده که در عملیات علیه گروه‌های کُرد با ایران همکاری اطلاعاتی داشته‌اند.

گلی معتقد است بخشی از طرح احتمالی ترکیه برای ایجاد منطقه بافر در عمق خاک ایران، اقدامی امنیتی برای مقابله با گروه‌های سیاسی کرد در جوار مرز است.
ملاحظات اقتصادی و ژئوپلیتیک؛ رقابت همراه با نگرانی از خلأ قدرت
حبیب حسینی‌فرد می‌گوید با وجود رقابت‌های تاریخی و شدید میان ترکیه و ایران، از سقوط رژیم اسد در سوریه و پیروزی بزرگ ترکیه در معادلات منطقه‌ای تا مناقشه قره‌باغ و کریدور زنگزور که موقعیت ترکیه را در قفقاز تقویت کرد، سقوط جمهوری اسلامی برای آنکارا بیش از سود، زیان به همراه دارد.

حسینی‌فرد توضیح می‌دهد که ترکیه نگران موج عظیم پناهجویی است؛ ایرانیان یکی از بزرگ‌ترین خریداران خارجی املاک در ترکیه هستند و در بحران‌های اخیر نیز به سمت مرز ترکیه هجوم آورده‌اند. او همچنین به اهمیت اقتصادی اشاره می‌کند: «گاز ایران در سال گذشته نزدیک به ۲۰ درصد نیاز ترکیه را تأمین کرد، حجم تجارت دوجانبه حدود پنج تا شش میلیارد دلار است و ایران مسیر سوآپ گاز ترکمنستان به ترکیه شده است.»
نگرانی ترکیه از تقویت موقعیت اسرائیل
از منظر ژئوپلیتیک، حبیب حسینی‌فرد تأکید می‌کند که ترکیه عمیقاً نگران است تضعیف یا سقوط جمهوری اسلامی موقعیت اسرائیل را به‌طور چشمگیری در منطقه تقویت کند و توازن قدرت را به ضرر آنکارا تغییر دهد. او می‌گوید دو سال جنگ در غزه، تضعیف ساختارهای حزب‌الله در لبنان، حملات منظم اسرائیل در سوریه، جنگ ۱۲ روزه با ایران، حمله به دفتر حماس در قطر و حتی اقدام بی‌سابقه تل‌آویو در شناسایی سومالی‌لند، همه حکایت از سیاست تهاجمی اسرائیل و تحکیم روزافزون موقعیت آن در منطقه دارند.

او می‌افزاید که "آنکارا بر این باور است اسرائیل آشکارا به دنبال تغییر رژیم در تهران است". او به اظهارات هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه در اواخر دی‌ماه اشاره می‌کند که موساد را متهم کرد "آشکارا مردم ایران را به قیام تشویق می‌کند"؛ اظهاراتی که بعداً از رسانه‌های رسمی ترکیه حذف شد.

به گفته این تحلیل‌گر، اتحادهای امنیتی جدید، به‌ویژه محور یونان-اسرائیل-امارات که رقیب مستقیم ترکیه در مدیترانه شرقی و خاورمیانه است، این نگرانی را تشدید کرده است. ترکیه این اتحاد را تهدیدی مستقیم علیه منافع خود می‌بیند و در پاسخ، در تلاش است بلوک دفاعی جایگزینی با محوریت خود و شامل عربستان، پاکستان و مصر شکل دهد؛ بلوکی که در آینده حتی می‌تواند ایران را نیز در خود جای دهد و به‌عنوان حائلی در برابر نفوذ اسرائیل عمل کند.

حسینی‌فرد نتیجه می‌گیرد که برای ترکیه، حفظ یک ایران ضعیف اما باثبات، به معنای جلوگیری از خلأ قدرتی است که اسرائیل می‌تواند از آن برای تثبیت برتری ژئوپلیتیک خود در منطقه بهره‌برداری کند. به عقیده او این نگرانی، یکی از عوامل کلیدی در موضع‌گیری قاطع آنکارا علیه مداخله خارجی و حمایت غیرمستقیم از ادامه موجودیت جمهوری اسلامی است.
سارا کرمانیان، پژوهشگر روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس بریتانیا سارا کرمانیان، پژوهشگر روابط بین‌الملل در دانشگاه ساسکس بریتانیا
سارا کرمانیان: «ترکیه بالذات حامی جمهوری اسلامی نیست، بلکه از ثبات آن برای مدیریت ریسک و جلوگیری از قدرت‌گیری کردها حمایت می‌کند. در صورت خلأ قدرت، ایجاد منطقه حائل یا حضور نیابتی محتمل است».ریاکاری یا پراگماتیسم؟ تناقض ظاهری در سیاست خارجی ترکیه
سارا کرمانیان در پاسخ به این پرسش که آیا موضع ترکیه در دفاع از ثبات ایران با ادعای دیرینه آنکارا در حمایت از دموکراسی و حقوق بشر تناقض دارد، می‌گوید این تناقض بیشتر ناشی از پراگماتیسم سیاست خارجی ترکیه است. او توضیح می‌دهد که ترکیه از ادبیات دموکراسی‌خواهی گاهی برای توجیه مداخلات خود (مانند سوریه) استفاده کرده، اما در مورد ایران منافع امنیتی و جلوگیری از خلأ قدرت اولویت دارد.

کرمانیان تأکید می‌کند که ترکیه در صورت فروپاشی جمهوری اسلامی ممکن است از مسئله کردها به‌عنوان بهانه‌ای برای حضور نظامی در "روژهلات" (مناطق کردنشین ایران)استفاده کند.

در نهایت می‌توان نتیجه گرفت کە موضع کنونی ترکیه در قبال ایران نه از سر همدلی ایدئولوژیک، بلکه برآمده از محاسبه منافع ملی و منطقه‌ای است این کشور است.