روسیه درهای پناهندگی را به روی نزدیکان بشار اسد گشود

یک شبکه تلویزیونی دولتی در روسیه درباره «پناه گرفتن» سوری‌ها در روسیه گزارش دادبی بی سی: از زمان سقوط بشار اسد، متحد روسیه در دمشق، بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار پناهجوی سوری از کشورهای همسایه به سوریه بازگشته‌اند.

اما مسیر حرکت فقط به این سو نبوده است. در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، روسیه به ۱۷۸۳ شهروند سوری پناهندگی موقت اعطا کرده و برای ۳۸ نفر وضعیت پناهجویی در نظر گرفته است. این ارقام با توجه به نرخ بسیار پایین پذیرش پناهجو در این کشور بی‌سابقه است

مشهورترین پناهنده در میان این افراد، خود بشار اسد بود که در سوریه به اتهام «قتل» و «شکنجه» تحت تعقیب است. دیگر متقاضیان پناهندگی در روسیه گفته‌اند که از اذیت و آزار مذهبی مقام‌های جدید سوریه گریخته‌اند.

در پی گزارش‌هایی مبنی بر این‌که وفاداران تبعیدی بشار اسد در حال برنامه‌ریزی برای شورش از مسکو هستند، بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی رسانه‌های محلی روسیه را بررسی کرده تا نشانه‌هایی از چگونگی تسهیل مقررات پناهندگی روسیه برای این گروه تازه از پناهجویان سوری بیابد.
روسیه در سال ۲۰۲۵ تنها به یک ملیت پناهندگی می‌دهد
در ده سال نخست جنگ داخلی سوریه که از ۲۰۱۱ آغاز شد، سازمان ملل برآورد کرد بیش از ۳۰۶ هزار غیرنظامی «در نتیجه مستقیم عملیات جنگی» کشته شده‌اند.

اما بر اساس داده‌های وزارت کشور روسیه که نهاد حقوق بشری «کمک‌های مدنی» منتشر کرده، در آن دهه خونین، روسیه تنها به یک شهروند سوری پناهندگی اعطا کرد و در سال ۲۰۲۳ نیز تنها سه مورد دیگر ثبت شد.

همان داده‌ها نشان می‌دهد این امر به دلیل نبود درخواست پناهندگی نبوده است. با وجود دشواری‌های گزارش‌شده در روند درخواست، بین سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۴ بیش از ۲۸۰۰ شهروند سوری توانستند برای پناهندگی به روسیه درخواست بدهند؛ از جمله بیش از هزار درخواست در سال ۲۰۱۳ که هیچ‌کدام پذیرفته نشد.

اما تا ژوئیه ۲۰۲۵ این تصویر به کلی تغییر کرد. در طی شش ماه پس از سقوط بشار اسد، روسیه به ۳۸ شهروند سوری وضعیت پناهندگی داد که معادل بیش از یک‌سوم متقاضیان ثبت‌شده بود. در همین بازه، به هیچ ملیت دیگری پناهندگی اعطا نشد.
نزدیک به نیمی از دارندگان «پناهندگی موقت» سوری‌اند
در این بازه زمانی، مقام‌های روسیه همچنین به ۱۷۸۳ شهروند سوری پناهندگی موقت اعطا کردند. این رقم شامل تقریبا نیمی (۴۶ درصد) از کل افرادی است که در سال ۲۰۲۵ این وضعیت را دریافت کرده‌اند و تنها تعداد شهروندان اوکراینی از آن‌ها بیشتر بوده است.

برخلاف وضعیت پناهجویی، فردی که پناهندگی موقت در روسیه دریافت می‌کند، تنها اجازه یک سال اقامت (با امکان تمدید تا ۱۲ ماه) و مزایای اجتماعی محدودتری دارد.

مرکز حقوق بشری مموریال، اکتبر گذشته در گزارشی درباره پناهجویان سوری در روسیه نوشت که پیش از سال ۲۰۲۵ «سیاست مهاجرتی روسیه به شدت محافظه‌کارانه بود؛ نه‌تنها دریافت، بلکه حتی ثبت درخواست پناهجویی یا پناهندگی موقت بسیار دشوار بود.»
«ابزار سیاسی»
سازمان کمک‌های مدنی، تغییر چشمگیر شمار سوری‌هایی را که در سال ۲۰۲۵ پناهجویی و پناهندگی موقت دریافت کرده‌اند، «مستقیما مرتبط» با سقوط دولت بشار اسد و فرار او به مسکو می‌داند.

این نهاد غیردولتی گفت آمارهای پناهندگی سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد مقام‌های روسیه «عمدتا از اعطای پناهجویی… به عنوان ابزار سیاسی استفاده می‌کنند». این نهاد به گزارش‌های پیشین درباره «دست‌کاری» آمار مهاجرتی پناهجویان اوکراینی در روسیه و پذیرش پناهجویان آلمانی «برای مقاصد تبلیغاتی» اشاره کرد.

به جز اوکراینی‌ها و سوری‌ها، روسیه در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ به شمار قابل توجهی از شهروندان افغانستان نیز پناهندگی داد، هرچند گفته می‌شود این عدد، با وجود تشدید بحران انسانی تحت کنترل طالبان در کابل، از سال ۲۰۲۲ به طور پیوسته کاهش یافته است.
واکنش بشردوستانه؟
بحران انسانی سوریه پس از به دست گرفتن قدرت از سوی شورشیان و فروپاشی حکومت بشار اسد از میان نرفت. در بهار ۲۰۲۵ موج‌هایی از خشونت‌های فرقه‌ای کشور را لرزاند و گزارش‌های گسترده‌ای از کشتار جمعی غیرنظامیان علوی - اقلیتی که خاندان اسد به آن تعلق داشت - به ویژه در سواحل سوریه منتشر شد.

آمار تلفات در منابع مختلف، متفاوت بود و برآوردها از حدود ۸۰۰ تا ۱۵۰۰ کشته، شامل غیرنظامیان علوی، گروه‌های مسلح مرتبط با دولت بشار اسد و نیروهای امنیتی دولت جدید، متغیر بود.

به همین دلیل، برای سوری‌ها، به ویژه علوی‌ها، دلایل روشنی برای درخواست پناهندگی بشردوستانه در نیمه نخست ۲۰۲۵ وجود داشت. تعلیق رسیدگی به پرونده‌های پناهندگی در چند کشور اروپایی از جمله بریتانیا پس از سقوط حکومت بشار اسد نیز ممکن است روسیه را در این دوره به مقصدی در دسترس‌تر تبدیل کرده باشد.

با وجود این، تحلیل آمارهای پناهندگی روسیه در گذر زمان نشان می‌دهد که میان تعداد پناهجویانی که مسکو می‌پذیرد و ابعاد فاجعه انسانی وسیعی که از زمان شروع جنگ داخلی در سوریه رخ داده، هیچ توازنی برقرار نیست. این جدا از نقش نظامی روسیه در سوریه و اتهام‌های مربوط به کشتن هزاران غیرنظامی است.
حافظ، پسر بشار اسد، در حال قدم زدن در مسکو از خود فیلم می‌گیردپناهجویان جدید سوری در روسیه چه کسانی‌اند؟
به دلایل روشن، فهرست عمومی نام و هویت پناهجویان در روسیه در دسترس نیست و آمارهای دولتی نیز همواره قابل اعتماد تلقی نمی‌شوند.

با این حال، رسانه‌های خارجی، نهادهای حقوق بشری روسیه و وب‌سایت‌های خبری محلی مطالب زیادی درباره ورود سوری‌ها پس از سال ۲۰۲۴ نوشته‌اند. تصویری که از سبک زندگی، فعالیت‌ها و پیوندهای این جامعه تبعیدی تازه ترسیم می‌شود، به شدت متفاوت است.

بی‌تردید مشهورترین فرد سوری که پس از سقوط دمشق و به قدرت رسیدن مخالفان به او «پناهندگی» داده شد، خود بشار اسد، رئیس‌جمهور سابق سوریه، بود.

روزنامه گاردین در دسامبر ۲۰۲۵ با استناد به منابع روسی و سوری، از زندگی ظاهرا «مجلل» بشار اسد و اعضای خانواده‌اش در مسکو گزارش داد. بر اساس این گزارش، آن‌ها احتمالا در منطقه مرفه‌نشین روبلیوفکا در پایتخت اقامت دارند و از هرگونه فعالیت سیاسی یا رسانه‌ای منع شده‌اند.

سازمان کمک‌های مدنی می‌گوید به جز خانواده بشار اسد، پناهجویان سوری جدید عمدتا مقام‌های ارشد و افسران امنیتی مرتبط با دولت برکنار‌شده بوده‌اند. دیپلمات‌های سوری مستقر در روسیه هم که پس از سرنگونی حکومت به دمشق بازنگشتند، درخواست پناهندگی کرده‌اند.

در همین حال، مرکز مموریال گزارش داد از میان چند صد پناهجوی سوری که در مارس ۲۰۲۵ وارد روسیه شدند، اکثریت آنها «روابط نزدیکی با روسیه داشتند، روسی صحبت می‌کردند و از تحصیلات خوب و حرفه‌های معتبر در کشور خود برخوردار بودند».
آزار یا فرار از عدالت؟
مقام‌های جدید سوریه به رهبری احمد شرع برنامه‌ای برای «عدالت انتقالی» در پیش گرفته‌اند که از جمله شامل بازداشت افراد متهم به جنایت جنگی در دوره حکومت خاندان اسد می‌شود. در چارچوب این برنامه، آن‌ها خواهان بازگرداندن بشار اسد شده‌اند، درخواستی که به نظر می‌رسد مسکو مانع آن شده است.

میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه در سازمان‌های بین‌المللی در وین، ۹ دسامبر ۲۰۲۴ در پیامی تلگرامی که به نظر توجیهی برای پناه دادن به بشار اسد بود، نوشت: «روسیه دوستانش را در موقعیت‌های دشوار تنها نمی‌گذارد. تفاوت روسیه با آمریکا همین است.»

تمایل روسیه به پناه دادن به مقام‌های مرتبط با دولت بشار اسد در قالب «پناهجو» ممکن است از تردید آن زمان مسکو درباره دوام یافتن شورشیان در قدرت نیز ناشی شده باشد.

در نوامبر ۲۰۲۵، تحقیق خبرگزاری رویترز دو چهره دوره حکومت بشار اسد را که گفته می‌شود اکنون ساکن مسکو هستند، متهم کرد که برای تشکیل گروه‌های شبه‌نظامی با محوریت علوی‌ها در سواحل سوریه و لبنان رقابت می‌کنند. این دو نفر رامی مخلوف، پسرعموی میلیاردر اسد، و سرتیپ کمال حسن، رئیس پیشین اطلاعات نظامی سوریه بودند. بنا بر این گزارش این دو مقام میلیون‌ها دلار به شبه‌نظامیان علوی تزریق کرده و در طراحی بخشی از خشونت‌ها در مناطق ساحلی نقش داشته‌اند.

سپس گزارش رویترز این پرسش را مطرح کرد که آیا چهره‌های برجسته سوری که در روسیه پناه گرفته‌اند، خود عامل ناآرامی‌های این مناطق هستند یا از بیم همین ناآرامی‌ها گریخته‌اند.
یک گروه راست‌گرای افراطی در وی‌کونتاکته اعلام کرد که روسیه قصد دارد ۱۲۰ هزار پناهجوی سوری را بپذیردتلاش برای آرام کردن حساسیت‌های ضد مهاجرت
با بالا گرفتن تنش‌ها درباره موضوع مهاجرت در روسیه، ورود پناهجویان سوری به این کشور باعث بروز خصومت و احتمال انتشار اطلاعات نادرست در فضای مجازی شد.

رسانه راست‌گرای افراطی تزارگراد در مقاله‌ای که مملو از تصاویر ساخته‌شده با هوش مصنوعی از مردان ریش‌دار با لباس نظامی در مقابل کلیسای معروف سنت باسیل مسکو بود، درباره ورود سوری‌ها هشدار داد.

گروه راست‌گرای افراطی «اسلاویانسکایا اوبشینا» در شبکه اجتماعی وی‌کونتاکته نوشت که روسیه در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۲۰هزار پناهجوی سوری را خواهد پذیرفت؛ ادعایی که بعدا رسانه‌های محلی نیز بازنشر کردند. این گروه مدعی بود که اطلاعات خود را از پرتال اداری منطقه لنینسکی مسکو استخراج کرده است، هرچند چنین گزارشی به صورت عمومی در دسترس نیست.

اولگ بلوخین، بلاگر نظامی‌نویس طرفدار کرملین، در پستی با دسته‌بندی سوری‌های پناهنده به روسیه، تلاش کرد تا از شدت احساسات ضد مهاجرتی بومیان نسبت به این جامعه تبعیدی بکاهد.

او نوشت: «افرادی که با نیروهای مسلح روسیه همکاری کرده‌اند - مترجمان، سربازان، ماموران اطلاعاتی - عمدتا علوی و مسیحی… [همچنین] رهبران شبه‌نظامیان مسیحی، نیروها و خانواده‌هایشان، و اعضای واحدهای داوطلبی که همراه ما علیه تروریست‌ها جنگیده‌اند.» او همچنین از شهروندان روس و خانواده‌هایشان و متخصصان (مانند وکلا و پزشکان) نام برد.

اولگ بلوخین که پیش‌تر خبرنگار جنگی مستقر در سوریه بود، در سال ۲۰۱۸ از سوی یک نهاد تحقیقاتی تبعیدی روسی به جعل وجود یک گروه مزدور در سوریه متهم شده بود.

این بلاگر همچنین تاکید کرد که تمام مردان سوری «واجد شرایط خدمت سربازی» که در پرم و نووسیبیرسک مستقر شده‌اند، برای خدمت نظامی ثبت‌نام کرده و «آماده اعزام به منطقه عملیات نظامی ویژه [اوکراین]» هستند.
ژنرال‌های دوران اسد و رهبران شبه‌نظامیان مسیحی
اگرچه بلوخین منبعی بحث‌برانگیز است، اما اطلاعات به ظاهر دست اول او درباره هویت شهروندان سوری که روسیه به آن‌ها پناهندگی داده است، از سوی گزارش‌های محلی و بین‌المللی تایید شده است.

در فوریه ۲۰۲۵، روزنامه فرانسوی «ژورنال دو دیمانش» نوشت سیمون وکیل و نبیل عبدالله - دو فرمانده شبه‌نظامیان مسیحی حامی بشار اسد - به همراه حدود ۱۵۰۰ نفر دیگر که پس از سقوط اسد از «آزار» گریخته بودند، به مسکو منتقل شده‌اند. به نقل از وکیل آمده بود: «عمدتا علوی‌ها و سنی‌هایی که بخشی از رژیم بودند، و تعدادی مسیحی.»

هر دو نفر به دلیل هماهنگی در جذب مزدوران سوری برای جنگ در کنار نیروهای روسیه در اوکراین، مشمول تحریم‌های اتحادیه اروپا و بریتانیا هستند. یک شبکه تلویزیونی ضد اسد پیش‌تر آنان را «بازوی ارتدوکس روسیه در حما» توصیف کرده بود.

در ژوئن ۲۰۲۵، یک وب‌سایت خبری مستقر در اُمسک با یک ژنرال دوران بشار اسد - که در سن‌پترزبورگ تحصیل کرده و در استان سوردلوفسک روسیه پناهندگی گرفته بود - بدون افشای هویت، گفت‌وگو کرد.
 پناهجوی متولد تاشکند از شرایط «کثیف» زندگی در یک آسایشگاه دورافتاده گلایه می‌کندمیان تجملات مسکو و انزوای حومه‌ها
تحلیل بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی از رسانه‌های محلی روسیه نشان داد شرایط پناهندگی بیشتر سوری‌ها به مراتب با وضعیت افراد نزدیک به حکومت بشار اسد که در مسکو اقامت کردند متفاوت است.

خبرگزاری دولتی تاس گزارش داد پناهجویان سوری از مسکو به ۱۲ منطقه منتقل شده‌اند؛ از حومه‌های پایتخت تا منطقه پرم در مرکز روسیه و حتی منطقه خاور دور روسیه.

رسانه‌های دولتی روسیه، دولت این کشور را به عنوان بازیگری بشردوست به تصویر می‌کشیدند که با تمام توان در پی رفع نیازهای پناهجویان تازه‌وارد است.

در ماه نوامبر گذشته، شبکه کم‌مخاطب «تلویزیون عمومی روسیه» گزارشی درباره ۱۰۸ پناهجوی سوری از استان ساحلی و عمدتا علوی‌نشین لاذقیه پخش کرد. گفته شد که این افراد در «مرکز اسکان موقت» در شهر آرتیوم - در قلمرو ساحلی خاور دور روسیه و نزدیک به ولادی‌وستوک - زندگی می‌کنند و به دلیل «سرکوب خشن» دولت جدید سوریه، پناهندگی گرفته‌اند.

تصاویر این گزارش، کودکان در حال بازی، کلاس‌های آموزش زبان روسی و قدردانی سوری‌ها از دولت روسیه را نشان می‌داد.

همین پیام در رسانه‌های محلی دیگر نیز تکرار شد و بر این نکته تاکید داشت که پناهجویان «عمدتا زنان و کودکان» هستند که از «درگیری مسلحانه» گریخته‌اند.
اخراج‌ها و شرایط دشوار زندگی

اما بررسی رسانه‌های دیگر واقعیتی پیچیده‌تر و گاه نگران‌کننده را نشان داد. در مارس ۲۰۲۵، حدود ۱۰۰ پناهجوی سوری به هتلی در یکاترینبورگ رسیدند و کمیسر حقوق بشر منطقه وعده «کمک‌های لازم» را به آن‌ها داد.

یک ماه بعد، وب‌سایت محلی E1 گزارش داد این گروه را ۲۵۰ کیلومتر دورتر، به یک آسایشگاه در «مناطق حومه‌ای اورال» منتقل کرده‌اند، جایی که از شرایط بد - از جمله رخت‌خواب کثیف و غذای آلوده - شکایت داشتند.

این گزارش با ایرینا تومخ، متولد تاشکند، گفت‌وگو کرد که ۳۲ سال در سوریه زندگی و به عنوان مترجم برای یک شرکت روسی کار کرده بود. او برای خود و دو پسر بزرگسالش با استناد به «آزار مذهبی» و تهدید علیه کارکنان شرکت‌های روسی و مروجان فرهنگ روسیه در سوریه، درخواست پناهندگی کرده بود.

در ژوئن ۲۰۲۵، رسانه محلی دیگری گزارش داد برای جا دادن حدود ۵۰ پناهجو، خانواده‌های اوکراینی را از یک مرکز اسکان موقت در شهر آرامل خارج کرده‌اند و بسیاری برای یافتن مسکن با مشکل روبه‌رو شده‌اند و حتی «ناچار شده‌اند کارشان را ترک کنند».