سناریوهای پیش‌روی جمهوری اسلامی در صورت بن‌بست دیپلماتیک با آمریکا چیست؟

بی بی سی- ایران و آمریکا روز ۶ فوریه مذاکرات تازه‌ای را در مسقط، پایتخت عمان، آغاز کردند. این مذاکرات در حالی برگزار شد که همچنان سایه تهدید درگیری نظامی بر آن سنگینی می‌کند.

با استقرار نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه و تشدید لحن دو طرف، تنش‌ها به شدت بالا گرفته است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، می‌گوید خواهان دستیابی به توافق با ایران است و هشدار داده است که در غیر این صورت «اتفاق‌های بدی» ممکن است رخ دهد.

هرچند چارچوب مذاکرات به طور رسمی اعلام نشده، اما مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، به روشنی گفته است که واشنگتن می‌خواهد تمرکز گفت‌وگوها نه فقط بر برنامه هسته‌ای ایران، بلکه بر برد موشک‌های بالستیک، نیروهای نیابتی ایران در منطقه و نحوه رفتار حکومت با مردم ایران باشد.

عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، بارها مذاکره درباره توان موشکی تهران را رد کرده و در عین حال تاکید کرده است که ایران آماده بازگشت به مذاکرات هسته‌ای است، به شرط آن‌که این گفت‌وگوها «از موضع برابر» برگزار شود.

جمهوری اسلامی در شرایطی وارد این روند دیپلماتیک تازه شده که با فشارهای کم‌سابقه داخلی و بین‌المللی روبه‌رو است. ایران در ماه‌های اخیر شاهد اعتراض‌هایی بود که ابتدا با سقوط ارزش پول ملی و جهش تورم آغاز شد، سپس به اعتراض‌های سراسری علیه حکومت تبدیل شد و در نهایت به مرگبارترین سرکوب در تاریخ معاصر ایران ختم شد.

مذاکراتی که عباس عراقچی و استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا، هدایت می‌کنند، لزوما تضمینی برای جلوگیری از درگیری نظامی نیست. تهران و واشنگتن پیش‌تر پنج دور گفت‌وگو با میانجی‌گری عمان را در آوریل و مه ۲۰۲۵ برگزار کردند، اما دور ششم پس از آغاز جنگ ۱۲روزه اسرائیل و ایران لغو شد.
دیپلماسی پرمخاطره در منطقه‌ای پرآشوب
رهبران جمهوری اسلامی تاکنون تمرکز خود را بر دیپلماسی فشرده گذاشته‌اند و با تاکید بر این که حمله آمریکا به ایران می‌تواند به جنگی منطقه‌ای منجر شود، کوشیده‌اند قدرت‌های منطقه را برای رایزنی با دونالد ترامپ علیه هرگونه حمله نظامی ترغیب کنند.

عربستان سعودی، امارات متحده عربی و اردن استفاده از حریم هوایی و خاک خود را برای هرگونه حمله احتمالی به ایران رد کرده‌اند؛ امری که گزینه‌های آمریکا را محدود می‌کند.

ایران هشدار داده است که پایگاه‌ها و تجهیزات نظامی آمریکا و اسرائیل را اهدافی مشروع می‌داند؛ تهدیدی که می‌تواند به معنای حملات احتمالی به عراق، بحرین، قطر، امارات، عربستان سعودی، کویت، اردن و سوریه باشد.

در درگیری‌های قبلی با آمریکا، ایران کوشیده با واکنش‌های نمادین و حساب‌شده تنش‌زدایی کند. پس از حملات آمریکا به تاسیسات هسته‌ای ایران در جریان جنگ اسرائیل و ایران در سال ۲۰۲۵، تهران پیشاپیش واشنگتن را از قصد خود برای حمله‌ به پایگاه هوایی عدید در قطر مطلع کرد. در ژانویه ۲۰۲۰ نیز در واکنش به کشتن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، پیش از حمله به پایگاه عین‌الاسد در عراق، آمریکایی‌ها را مطلع کرده بود.

اما در شرایط کنونی، ایران ممکن است هرگونه حمله آمریکا را تهدیدی وجودی برای بقای خود تلقی کند. دونالد ترامپ در جریان اعتراض‌های اخیر در ایران گفت زمان جست‌وجو برای «رهبری جدید در ایران» رسیده است. بنا بر گزارش‌ها او گزینه‌های نظامی را بررسی کرده که ممکن است اعتراض‌ها را دوباره شعله‌ور کند و شرایط سرنگونی جمهوری اسلامی را فراهم آورد.

با تشدید تنش‌ها، ایران هشدار داده است که هرگونه حمله، فارغ از ابعاد آن، به معنای اعلام جنگ تلقی خواهد شد. این موضع را می‌توان تلاشی از سوی تهران برای بازداشتن آمریکا از «حمله دقیق» به زیرساخت‌های فرماندهی و کنترل ایران دانست؛ حمله‌ای که رضا پهلوی، چهره اپوزیسیون در تبعید، خوا
اگر دیپلماسی شکست بخورد، گزینه‌های ایران چیست؟شلیک موشک‌های بالستیک
مارکو روبیو روز ۲۸ ژانویه گفت ۳۰ تا ۴۰ هزار نیروی آمریکایی در ۸ یا ۹ پایگاه در خاورمیانه مستقر هستند و «همه در تیررس مجموعه‌ای از هزاران پهپاد انتحاری ایرانی و موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد ایران قرار دارند». برآوردها نشان می‌دهد ایران حدود دو هزار موشک بالستیک در اختیار دارد که شامل سامانه‌های کوتاه‌برد و میان‌بردی هستند که می‌توانند اهداف منطقه‌ای را هدف قرار دهند.

در جریان جنگ ۱۲روزه ایران موج‌های متعددی از موشک‌های بالستیک را به سوی اسرائیل شلیک کرد که برخی از آن‌ها از سامانه‌های پدافندی پیشرفته اسرائیل عبور کردند. آمریکا سامانه‌های ضد موشکی در منطقه دارد، اما در صورت درگیری باید محدوده‌ای بسیار وسیع‌تر از اسرائیل را پوشش دهد.

ایران می‌گوید توان موشکی‌اش را پس از جنگ با اسرائیل بازسازی و تقویت کرده است. همچنین گزارش شده که روسیه و چین از ژوئن گذشته به تقویت توان نظامی ایران کمک کرده‌اند.
به‌کارگیری تاکتیک‌های ازدحامی
تجهیزات نظامی ایران توان رقابت با فناوری آمریکا را ندارد. به همین دلیل تهران احتمالا به جنگ نامتقارن متکی خواهد بود. ایران می‌تواند با تاکتیک‌های ازدحامی، از جمله حمله هم‌زمان شمار زیادی قایق تندرو یا پهپاد، بکوشد حسگرها و سامانه‌های پدافندی دشمن را از کار بیندازد.

چنین تاکتیک‌هایی می‌تواند با قایق‌های تندرو ایران در خلیج فارس و پهپادهای شاهد-۱۳۶ به‌کار گرفته شود؛ پهپادهایی که بنا بر گزارش‌ها روسیه به طور گسترده در جنگ اوکراین از آن‌ها استفاده کرده است.

در میانه افزایش تنش‌ها، برخی رسانه‌های ایرانی، از جمله رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران، بر این تاکتیک تأکید کرده‌اند. ارتش ایران نیز ۲۹ ژانویه اعلام کرد هزار «پهپاد راهبردی» تحویل گرفته است.
به‌کارگیری نیروهای نیابتی در منطقه
ایران طی دهه‌ها شبکه‌ای منطقه‌ای از گروه‌های شبه‌نظامی هم‌پیمان خود را تامین و تسلیح کرده که با نام «محور مقاومت» شناخته می‌شوند. این شبکه از جمله شامل گروه‌هایی در عراق، حزب‌الله لبنان و حوثی‌های یمن می‌شود.

در دو سال گذشته، اسرائیل ضربات سنگینی به این نیروها وارد کرده و توان تهران برای اعمال قدرت در خارج از مرزهایش را به‌ شکل چشمگیری کاهش داده است. با این حال، حتی با ظرفیت‌های محدودتر، حملات هماهنگ نیروهای نیابتی به منافع آمریکا می‌تواند تهدیدی واقعی ایجاد کند.

این نیروها در جریان جنگ اسرائیل و ایران در ۲۰۲۵ وارد درگیری نشدند، اما در صورت شکل‌گیری تهدیدی وجودی از سوی آمریکا، محاسبات تهران و این گروه‌ها ممکن است تغییر کند.

تاکنون برخی گروه‌های عراقی وابسته به «حشد شعبی» که مورد حمایت جمهوری اسلامی است، اعلام کرده‌اند که از ایران دفاع خواهند کرد. کتائب حزب‌الله از محور مقاومت خواسته برای حمایت از ایران آماده شود و جنبش نجبا و سازمان بدر نیز حمایت خود را در برابر هرگونه اقدام نظامی احتمالی اعلام کرده‌اند.

نعیم قاسم، دبیرکل حزب‌الله لبنان، ضمن اعلام حمایت از ایران و هشدار درباره اقدام نظامی، گفته است این گروه در صورت حمله آمریکا به ایران، در زمان مناسب درباره چگونگی و میزان دخالت خود تصمیم خواهد گرفت.

اما این گروه‌ها در عراق و لبنان، تحت فشار برای خلع سلاح قرار دارند و این فشارها در صورت ورود آن‌ها به درگیری می‌تواند تشدید شود.

در صورت حمله آمریکا به ایران، حوثی‌ها ممکن است حملات خود به کشتی‌های آمریکایی در دریای سرخ را از سر بگیرند. روز ۲۶ ژانویه، این گروه ویدیویی منتشر کرد که یک کشتی در حال سوختن را نشان می‌داد و با عنوان «به زودی» همراه بود. با این حال آن‌ها ممکن است تصمیم بگیرند برای جلوگیری از نقض آتش‌بس ماه مه ۲۰۲۵ با آمریکا، از ایران حمایت نکنند.
بستن تنگه هرمز
این تهدید آشنا سال‌هاست از سوی مقام‌های سیاسی و نظامی جمهوری اسلامی و در اوج هر تنشی با غرب تکرار می‌شود. این تنگه باریک خلیج فارس گلوگاهی راهبردی است که نزدیک به یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کند. بستن تنگه هرمز می‌تواند از طریق ترکیبی از مین‌های دریایی، موشک‌های کروز، سامانه‌های دفاع ساحلی و قایق‌های تندرو انجام شود.

چنین اقدامی احتمالا آخرین گزینه ایران خواهد بود، زیرا تجارت خود این کشور را بزرگ‌ترین خریدار نفتش یعنی چین به شدت مختل می‌کند و به کشورهای حاشیه خلیج فارس که در جریان تنش‌های اخیر برای جلوگیری از اقدام نظامی علیه تهران تلاش کرده‌اند نیز آسیب می‌زند.

شاید به همین دلیل است که این گزینه در اظهارات رسمی مقام‌های بلندپایه جمهوری اسلامی چندان برجسته نشده و در جریان تنش‌های اخیر، نمایندگان مجلس و رسانه‌های حکومتی تهدید بستن تنگه هرمز را مطرح کرده‌اند.

هرچند ایران و آمریکا هر دو گفته‌اند راه حل دیپلماتیک را ترجیح می‌دهند، اما فاصله موجود میان مواضع دو طرف در مذاکرات جاری، رسیدن به توافق را دشوار می‌کند. اگر دولت دونالد ترامپ به زور متوسل شود، خطوط قرمز ایران ممکن است به سرعت جابه‌جا شود و تهران برای بقای جمهوری اسلامی امتیازهایی به واشنگتن بدهد. از سوی دیگر، ایران ممکن است بتواند در جریان یک درگیری آن‌قدر خسارت وارد کند که آمریکا دوباره به میز مذاکره بازگردد.