بحران ایران : حکومت روحانیت به پایان چرخه خود رسیده است

رادیو فرانسه: ایو بوماتی تاریخ‌نگار برجسته ایران معاصر در گفتگو با فیگارو می‌گوید که جمهوری اسلامی به انتهای مسیر خود رسیده است. او معتقد است  نظام ایران  از نظر اقتصادی در تنگنا، از نظر اجتماعی فرسوده و از نظر راهبردی مهار شده و بحران جاری برغم هزینه‌های سنگین آن «چرخه قدرت روحانیت را خواهد بست».

در حالی که بحران سیاسی ایران وارد عمیق‌ترین مرحله خود از زمان انقلاب ۱۳۵۷ شده است، ایالات متحد آمریکا و بازیگران منطقه‌ای در وضعیت «انتظار محاسبه‌شده» قرار گرفته‌اند؛ وضعیتی که نه به معنای فروکش بحران، بلکه حاصل ارزیابی پرهزینه‌بودن یک جنگ مستقیم و پیامدهای گسترده آن است. این ارزیابی را ایو بوماتی، تاریخ‌نگار و متخصص تاریخ معاصر ایران، در گفتگویی با فیگارو مطرح کرده است.

به اعتقاد او، جمهوری اسلامی به انتهای مسیر تاریخی خود رسیده است. ایو بوماتی می گوید : این نظام از نظر اقتصادی در تنگنا، از نظر اجتماعی فرسوده و از نظر راهبردی مهار شده است. بحرانی که امروز در ایران جریان دارد، به باور بوماتی، «چرخه قدرت روحانیت را خواهد بست»، هرچند شکل و هزینه این پایان، همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

متخصص فرانسوی ایران معاصر در گفتگویش با فیگارو افزوده است : آنچه امروز در ایران جریان دارد «یک بحران واقعی رژیم» است؛ بحرانی که از نظر شدت و دامنه، از همه چالش‌های جمهوری اسلامی از زمان تأسیس در سال ۱۹۷۹ تاکنون فراتر رفته است. به باور او، واشنگتن که تا آستانه مداخله نظامی پیش رفت، در نهایت به‌دلیل هزینه‌های نظامی، خطر بی‌ثباتی منطقه و به ویژه فشار کشورهای عربی خلیج فارس، راه احتیاط را برگزید.

اما، این احتیاط به گفته بوماتی، به معنای انفعال نیست. به‌گفته این تاریخ‌نگار، آمریکا، حکومت ایران و متحدان منطقه‌ای آن همزمان در حال سنجش پیامدهای دو سناریوی متضادند: جنگی فراگیر یا گشایش دیپلماتیک. سنجشی که با توجه به تغییر موقعیت رژیم ایران پیچیده‌تر شده است.

بوماتی با اشاره به قتل‌عام روزهای گذشته گفته است که جامعه ایران در ظاهر عقب‌نشسته، اما «آتش زیر خاکستر» همچنان زنده است. او با اشاره به نظرسنجی‌ها تصریح می کند که اکثریت بزرگ شهروندان ایرانی خواهان گسست بنیادین از وضع موجود و پایان حاکمیت جمهوری اسلامی‌اند. او تأکید می‌کند که رژیم ایران حتی در حوزه مذهبی نیز قدرت اقناع خود را از دست داده است: نه گفتمان اخلاقی، نه دشمن‌سازی از غرب و نه وعده‌های اخروی دیگر کارکرد سابق را ندارند.

در چنین شرایطی، به گفته این پژوهشگر فرانسوی، تنها زبان باقی‌مانده برای حکومت، زبان سرکوب است. او با استناد به ده‌‌هاهزار کشته و مجروح در جریان کشتارهای روزهای گذشته در ایران می افزاید :  همزمان تمرکز گسترده ثروت در دست شبکه‌های وابسته به قدرت، انتقال دارایی‌ها به خارج از کشور و انسداد اطلاعات، به‌ویژه با قطع شبکه‌های اجتماعی، «ترکیبی انفجاری» ایجاد کرده است.

بوماتی نقش جوانان را تعیین‌کننده می‌داند : نسلی به گفته او تحصیل‌کرده که خواهان حقوق اساسی خود است. به گفته او، زنان که بیش از نیمی از دانشجویان دانشگاه‌های ایران را تشکیل می‌دهند، همچنان از قدرت کنار گذاشته شده‌اند. رژیم این مطالبات را با برچسب «غرب‌زدگی» رد می‌کند، مفهومی که ریشه‌های آن به دهه‌های میانی قرن بیستم بازمی‌گردد. اما به باور بوماتی، خواسته اصلی نسل جدید «زندگی عادی» است: آزادی، حق انتخاب و زیستن بدون ترس. او می‌افزاید که در میان اقلیت‌های دینی نیز ترس به نقطه اشباع رسیده است. جمعیت یهودیان ایران از صد هزار نفر پیش از انقلاب به حدود هشت هزار نفر کاهش یافته و وضعیت مسیحیان نیز مشابه است. در این فضا، بخش مهمی از جامعه نه‌تنها حکومت، بلکه غرب را نیز به «رهاکردن ایران» متهم می‌کند.

در پاسخ به این پرسش که آیا ایرانیان خواهان مداخله نظامی آمریکا هستند، بوماتی می‌گوید: جامعه ایران خواهان کمک خارجی است، اما نه به بهای مصادره سرنوشت خود. او معتقد است که رضا پهلوی، به‌واسطه جایگاه نمادینش، می‌تواند در یک دوره گذار دموکراتیک نقش نقطه اتصال نیروهای مخالف را ایفا کند. به گفته او، راهبرد پیشنهادی رضا پهلوی بر فرسایش تدریجی رژیم، کاهش توان سرکوب، قطع منابع مالی و بازگرداندن ارتباط ایرانیان با جهان استوار است.

همزمان با این تحولات داخلی، دونالد ترامپ از اعزام یک «آرمادای» دریایی به خلیج فارس خبر داده است؛ حرکتی که بوماتی آن را بیش از آنکه مقدمه فوری جنگ بداند، «نمایش راهبردی قدرت» توصیف می‌کند. به گفته او، هدف واشنگتن ایجاد عدم‌قطعیت حساب‌شده و یادآوری موازنه واقعی قدرت‌هاست.

با این حال، ارتش آمریکا و اسرائیل در وضعیت آماده‌باش کامل قرار دارند و گزینه‌های نظامی – از حمله به پدافند هوایی گرفته تا هدف قرار دادن رهبران ارشد رژیم اسلامی – مد نظر هستند. بوماتی در پایان می گوید : جمهوری اسلامی به انتهای خط رسیده است. به گفته او، این نظام از نظر اقتصادی در تنگنا، از نظر اجتماعی فرسوده و از نظر راهبردی مهار شده است. بحران جاری صرف‌نظر از هزینه و شکل آن به گفته بوماتی «چرخه قدرت روحانیت را خواهد بست».