میانجی‌گری قطر و استراتژی مبهم ترامپ؛ آیا ایران بر لبه تیز تغییر است؟

یورونیوز: وزارت خارجه قطر می‌گوید که این کشور با تهران و واشنگتن برای جلوگیری از وقوع هرگونه تنش در ارتباط است. همزمان تصاویر منتشر شده از خیابان‌های تهران نشان از آن دارد که مردم از تورم روزافزون، بالا رفتن مداوم نرخ ارز و بی‌‌ثباتی اقتصادی به ستوه آمده‌اند.

تظاهرات دی‌ماه در ایران که با جهش بی‌سابقه نرخ ارز و اعتراض بازاریان آغاز شد، اکنون به سایر شهرهای کشور تسری یافته و فضای سیاسی را در وضعیتی بحرانی قرار داده است. در حالی که متحدان سنتی تهران مانند عمان و قطر همچنان برای گشودن گره‌های دیپلماتیک تلاش می‌کنند، سایه سنگین استراتژی‌های جدید واشنگتن بر منطقه سنگینی می‌کند.
تلاش‌های دوحه در بن‌بست «مرد غیرقابل‌پیش‌بینی»
ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، بار دیگر بر تعهد دوحه به میانجی‌گری تاکید کرد و از تداوم تماس‌ها برای مهار تنش‌ها خبر داد.

به گفته او «دولت قطر همچنان به نقش تاریخی خود به عنوان یک میانجی مورد اعتماد میان تهران و واشنگتن پایبند است. کانال‌های ارتباطی ما با هر دو طرف، با وجود پیچیدگی‌های بی‌سابقه در منطقه، همچنان فعال و باز است. هدف اصلی ما در این مقطع، جلوگیری از لغزش منطقه به سوی یک درگیری نظامی فراگیر است که هیچ برنده‌ای نخواهد داشت.»
ماجد الانصاریهنوز فضا و فرصت برای راه‌حل‌های سیاسی وجود دارد
او تاکید کرد: «بر این باوریم که با وجود لحن تند لفاظی‌ها در روزهای اخیر، هنوز فضا و فرصت برای راه‌حل‌های سیاسی وجود دارد. ناامیدی از دیپلماسی در این لحظه حساس، خطرناک‌ترین گزینه است. تجربیات موفق گذشته دوحه در پرونده‌های تبادل زندانیان و آزادسازی دارایی‌ها نشان داده است که حتی در سخت‌ترین شرایط نیز می‌توان به تفاهم دست یافت.»

به گفته او «ثبات در خلیج فارس به شکلی جدایی‌ناپذیر با ثبات در کل منطقه، به‌ویژه وضعیت غزه و فلسطین، پیوند خورده است. تلاش‌های ما برای آرام‌سازی جبهه‌های دیگر (مانند غزه) به طور مستقیم بر کاهش تنش میان ایران و آمریکا تاثیرگذار خواهد بود. دوحه از تمام توان خود برای ایجاد یک فضای دیپلماتیک سازنده استفاده خواهد کرد تا از وقوع هرگونه رویارویی مستقیم نظامی که زیرساخت‌ها و امنیت منطقه را فلج می‌کند، جلوگیری شود.»
تاکید دوحه بر پرهیز از تنش و بازگشت به میز مذاکرات
سخنگوی وزارت خارجه قطر در پایان تاکید کرد: «ما از همه طرف‌ها می‌خواهیم که از هرگونه اقدامی که منجر به محاسبه اشتباه در سطح نظامی شود، پرهیز کنند. ضرورت دارد که در این مقطع، عقلانیت سیاسی جایگزین تهدیدهای متقابل شود تا مسیر برای بازگشت به میز مذاکرات هموار گردد.»

اما این تلاش‌ها با سد بزرگی به نام «تغییر دکترین ترامپ» برخورد کرده است. حمله به ونزوئلا و دستگیری رئیس‌جمهوری این کشور نشان داد که ترامپِ ۲۰۲۶، بازیگری به مراتب غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر از گذشته است. مقام‌های ایرانی با نگرانی به این الگو می‌نگرند؛ چرا که می‌دانند در شرایط کنونی، کانال‌های ارتباط مستقیم بسته شده و مذاکرات غیرمستقیم از طریق مسقط و دوحه نیز کارایی پیشین خود را از دست داده است. تهران همواره در دهه‌های پس از انقلاب اسلامی ۵۷ در تلاش بوده تا به طور غیرمستقیم با آمریکا در تماس باشد.
درس‌های ونزوئلا برای اپوزیسیون ایران
نکته کلیدی در رفتار اخیر واشنگتن، الگوی برخورد با ونزوئلا است. برخلاف تصور برخی جریان‌های سیاسی، آمریکا در ونزوئلا مدیریت اوضاع را به طور کامل به اپوزیسیون واگذار نکرد، بلکه خودِ آمریکایی‌ها به طور مستقیم وضعیت را مدیریت کردند. این تجربه، پرسش‌های مهمی را درباره آینده ایران برمی‌انگیزد؛ آیا ترامپ در یک دوره انتقالی احتمالی، رضا پهلوی را به عنوان شریک اصلی جدی می‌گیرد، یا ترجیح می‌دهد مشابه مدل ونزوئلا، خود مدیریت فرآیند را بر عهده بگیرد و یا حتی با عناصری از درون خودِ سیستم (تکنوکرات‌ها یا نظامیان ریزش‌کرده) وارد معامله شود؟

به ویژه اینکه آقای پهلوی در گفت‌وگوی اخیر با وال‌استریت ژورنال به صراحت از هرگونه ورود نیروهای خارجی به خاک ایران انتقاد کرده است.
از تهدید نظامی تا سیگنال‌های «میگا»
هشدار ۵ ژانویه ۲۰۲۶ ترامپ مبنی بر اینکه «اگر ایران کشتار معترضان را آغاز کند، آمریکا آماده شلیک است»، در کنار خاطره عملیات «چکش نیمه‌شب» در ژوئن ۲۰۲۵ و حمله به مراکز هسته‌ای فردو و نطنز با بمب‌های سنگرشکن ۳۰ هزار پوندی نشان می‌دهد که واشنگتن از مرحله بازدارندگی هسته‌ای عبور کرده و به مرحله مداخله مستقیم در تحولات داخلی رسیده است.

انتشار تصاویری از کلاهی با این شعار نوشته «عظمت را به ایران باز می‌گردانیم» (MIGA) از سوی کاخ سفید، پیامی مستقیم برای تهران دارد. اینکه آمریکا نه تنها با جزئیات وضعیت را زیر نظر گرفته که گویا برنامه‌هایی برای ایران نیز در سر دارد.

تحولات اخیر در حالی است که تلاش مسقط و دوحه برای گشایش مسیر دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن در جریان است. همزمان اعتراضات در خیابان‌های ایران ادامه دارد و سطح درگیری‌ها میان معترضان و نیروهای امنیتی در تهران و دیگر شهرها شدت گرفته است. در روزهای آینده باید دید آیا تهران توانسته از کانال‌های ارتباطی‌اش برای ایجاد گشایشی دیپلماتیک بهره‌مند شود یا دونالد ترامپ با ایده «عظمت را به ایران باز می‌گردانیم» نقشه‌ای دیگر در سر دارد؟