رضاشاه به روایت صادق زیباکلام؛ حرف تازه‌ای که نظام دوست ندارد

تصویری از جلد کتاب رضاشاه نوشته صادق زیباکلامایران وایر ، فرامرز داور
کتاب «رضاشاه» نوشته «صادق زیباکلام»، در ایران مجوز انتشار نگرفته اما توسط ناشری در بریتانیا منتشر شده است. این کتاب درباره مردی است که می‌دانسته ایران باید چه گونه کشوری باشد، برای خود تصویری دقیق در سر داشته و در فرصتی بسیار کوتاه، یعنی ۱۶ سال، بنیان ایرانی مدرن و مترقی را پی‌ریزی کرده که اساس حکومت‌داری امروز ایران است. هرچند با آن ایران مترقی و مطلوبی که او می‌پنداشت، فرسخ‌ها فاصله دارد.
رضا شاه و محمدرضا پهلوی در حال بازدید از پیشرفت راه آهن سراسری ،1317صادق زیباکلام در این کتاب گفته سال‌ها پیش روایت او از رضاشاه با روایت‌های جمهوری اسلامی یکسان بوده و وی را فردی ساخته و پرداخته بریتانیا و عامل اجرای سیاست‌های این کشور در ایران می‌دانسته است: «وقتی تاریخ مصرفش تمام شد، فرزندش، محمدرضا پهلوی را به جای وی آوردند. همانند بسیاری از ایرانیان، این‌ها مجموعه آگاهی‌های من از رضاشاه بود.»
 
نویسنده در کتاب تازه خود گفته است در زمان حضورش در بریتانیا بین سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۷۰ خورشیدی که دوره دکترای خود را با موضوع «انقلاب اسلامی ایران» می‌گذراند، با دسترسی به منابع و کتاب‌های معتبر درباره رضاشاه، دیدگاهش درباره او هم‌چون «یک حبه قند در استکان چایی گرم» به سرعت شروع به اضمحلال کرد.
محمدرضا پهلوی در 19 سالگی با درجه ستوان دوم از دانشکده افسری فارغ التحصیل شد،1317صادق زیباکلام نوشته است آخرین تیر خلاص به تفکر نیمه جان انگلیسی بودن رضاشاه را کتاب «سیروس غنی» با عنوان «برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگلیسی‌ها» شلیک کرد: «باعث شد آن‌چه را که با دودلی احساس کرده بودم، حالا با قاطعیت اعلام کنم که حتی روح دولت انگلستان هم در جریان به قدرت رسیدن رضاخان نبود، چه رسد به این‌که آن را طراحی و ساخته و پرداخته کرده باشد.»

شالوده کتاب رضاشاه صادق زیباکلام، مکاتبات وزارت خارجه بریتانیا با سفارت این کشور در تهران است. او در کتاب به صراحت نوشته است که میان اسناد رسمی بریتانیا با روایت حکومت جمهوری اسلامی ایران درباره نحوه به قدرت رسیدن رضاشاه آن‌قدر تفاوت فاحش است که عقلا و منطقا فقط یکی از آن‌ها می‌تواند درست باشد.
 
نویسنده در این کتاب گفته است نمی‌توان میان آن‌چه در ایران به عنوان تاریخ عصر رضاشاه ترویج می‌شود، با آن‌چه در اسناد وزارت خارجه بریتانیا آمده است، نسبتی برقرار کرد: «آن‌ها(بریتانیایی‌ها) نه آشنایی عمیق و دراز مدتی با رضاشاه داشتند و نه بعدا که او را شناختند، شخصیتش را پسندیدند.»

اصلی‌ترین نکته کتاب رضاشاه به روایت صادق زیباکلام این است که بدون شناخت زمانه و عصر رضاشاه نمی‌توان منصفانه درباره او ارزیابی داشت: «]در غیر این صورت[ به چاه ویل تئوری‌های توطئه و فرضیه‌های دایی جان ناپلئونی و مبنی بر این که کار کار انگلیسی‌ها بوده و در تحلیل نحوه به قدرت رسیدن رضاشاه، پای توطئه‌های استعمار، فراماسونری، اردشیر جی ریپورتر، شهر فرنگ، پادشاه اجنه و ارواح خبیثه به میان می‌آید.» سیمای دگرگون شده ایران در عصر یک شاه خود رای  رضاشاه در سال های اول پادشاهی ،1307
زیباکلام در این کتاب، تصویری از وضع ایران و روزگار ایرانیان در سال‌های آخر سلسله قاجاریه می‌دهد و سپس می‌گوید دگرگونی‌های ایران در عصر رضاشاه به قدری گسترده بوده که اگر مشاهده‌گری در سال ۱۳۰۴ از ایران خارج می‌شد و ۱۶ سال بعد باز می‌گشت، باور نمی‌کرد که این همان ایران است.
 
به باور نویسنده، برعکس دوران پیش از تاج‌گذاری، دوره حکومت رضاشاه، یعنی از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰، دوران چندان پیچیده‌‌ای نیست. زیباکلام دو دلیل برای این وضعیت می‌شناسد؛ یکی این که تغییرات عصر رضاشاهی که چهره ایران را دگرگون کرد، سخت‌افزاری بود.
به نوشته او، ایجاد راه آهن، بنادر، هزاران کیلومتر جاده شوسه، دانشگاه، آموزش و پرورش، بیمارستان، بهداشت و درمان، ثبت اسناد و املاک، ثبت احوال و این که هر فردی دارای شناسنامه باشد، احداث صنایع و کارخانجات جدید، کشتی‌رانی، تاسیس ارتش مدرن، اجباری شدن نظام وظیفه، تشکیل نیروی انتظامی، تاسیس وزارت‌خانه‌های جدید، بیمه، بانک‌داری، نظام حکومتی متمرکز و قانونمند و یک نظام قضایی مدرن از جمله مهم‌ترین میراث رضاشاه است.
  رضاشاه می خواست که پادشاهی اش یادآور پادشاهی کورش باشد. رضاشاه در آرامگاه کورش کبیر ، 1314او نوشته است در این ۱۶ سال برای اولین بار در جامعه سنتی ایران زنان از خانه خارج شدند و به عرصه اجتماعی پاگذاشتند و جامعه‌‌ای که «شیخ فضل‌الله نوری» مدرسه رفتن دختران و زنان را خلاف دین و مذهب اعلام کرده بود، پا در مسیر برابری نقش زنان و مردان در جامعه می‌گذاشت. دختران دانش‌آموز و زنان معلم، پرستار، کارمند و پزشک که از منزل بیرون آمده بودند، به تعبیر زیباکلام، نمی‌شد که هم‌چنان با پوشیه و روبنده و بدون آن که با نامحرم صحبت کنند، عهده‌دار آن مشاغل شوند: «بنابراین، کشف حجاب از سوی حکومت صورت می‌گیرد.»
 
این حرکت قبل از کشف حجاب در سال ۱۳۱۴، دست کم سه دهه بود که در میان فعالان حقوق زنان درباره آن بحث می‌شد.
  سردار سپه رضاخان پیش از رسیدن به پادشاهی قصد داشت که ایران را جمهوری کند که با مخالفت روحانیون روبرو شد، 1303گرچه کشف حجاب به صورت اجباری با هدف برابر کردن حقوق زنان و مردان مخالفان و موافقانی در ایران داشت اما به نظر نویسنده، به آن معنا نبود که رضاشاه به وضع قوانین ضد شریعت مُصِر باشد: «هیچ اقدامی مغایر با احکام اسلامی را نمی‌توان سراغ گرفت که حکومت رضاشاه در مجلس به تصویب رسانده یا خود به انگیزه ضدیت و رویارویی با شریعت راسا انجام داده باشد.»
 
به نوشته صادق زیباکلام، معماران عصر رضاشاه، از جمله خود او اعتقادات دینی داشتند اما معتقد بودند قلمرو و جایگاه دین در حوزه فردی است نه این که جامعه در پرتو اصول و قوانین مذهبی اداره شود.
 
برجسته‌ترین مردان او و معماران ایران مدرن که در کتاب ذکری از آن‌ها به میان آمده است، «علی اکبر داور»، «محمدعلی فروغی»، «حسین کاظم‌زاده»، «عبدالحسین تیمورتاش»، «حسین علاء»، «قاسم صوراسرافیل»، «سیدحسن تقی‌زاده»، «علی دشتی»، «حسنعلی غفاری» و «علی‌اکبر سیاسی» هستند؛ افرادی که رهبران حکومت بعدی ایران، یعنی جمهوری اسلامی هم‌چون آیت‌الله «علی خامنه‌‌ای» بارها آن‌ها و افکارشان را زیر سوال برده‌اند.
 
رضاشاه و محمدرضا پهلوی در حال بازدید از تخت جمشید ، 1317
در فصل آخر کتاب که مفصل‌ترین بخش آن هم هست، به افزایش سوءظن رضاشاه به اطرافیان، هم‌زمان با جدی شدن موضوع شاه آینده ایران و جانشینی او اشاره شده است. نویسنده کتاب رضاشاه، او را فردی در عین حال خود رای معرفی می‌کند که هر قدر به پایان دوره ۱۶ ساله حکومتش نزدیک‌تر شویم، اثر این افراد در حکومت او کمتر شده یا از میان رفته است و آن‌ها به قتل رسیده یا در حبس و حصر و تبعید به سر می‌برند و یا در بهترین حالت، خانه‌نشین شده‌اند.
 
کتاب ۳۰۰صفحه‌‌ای رضاشاه، روایت فشرده‌‌ای از زندگی و میراث او و تصویری اجمالی اما خواندنی از ایران در ۱۶ سال تاسیس سلسله پهلوی است که صادق زیباکلام تلاش کرده است حاصلی منصفانه باشد. تلاش او برای فاصله گرفتن از روایت رسمی نظام جمهوری اسلامی ایران از رضاشاه در جای جای کتاب مشهود است.
رضاشاه و محمدرضا پهلوی ، 1318حکومت رضا شاه با شروع جنگ جهانی اول پایان گرفت و به پسرش محمدرضا رسید که ۳۷سال بعد توسط انقلابیون در بهمن ۱۳۵۷ ساقط شد. آن‌چه که نظام جمهوری اسلامی ایران در ۴۰سال عمر خود کرده، سراسر نفی همه آن چیزی است که در دوره رضاشاه و فرزندش در ۵۳ سال در ایران انجام شده است. حالا هم به کتابی که درباره زندگی و آثار رضاشاه است، پس از دو سال معطلی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، مجوز انتشار نداده و کتاب به ناچار در خارج از ایران منتشر شده است. پایان این مقاله، بخشی از نوشته صادق زیباکلام در مقدمه کتابش است:
 
«انتشار این کتاب مصادف شده با نگاه جدیدی که نسبت به رضاشاه، بالاخص در میان نسل جدید در ایران به وجود آمده است. هر قدر که نظام ظرف ۴۰ سال گذشته تلاش کرده تا تصویری پلید و دهشتناک از رضاشاه ارایه دهد، "از قضا سرکنگبین صفرا فزود"، احترام و ستایش از وی افزایش یافته است. دست کم یکی از دلایل مخالفت نظام با چاپ این کتاب، همین حس علاقه و احترام است. حاجت به گفتن نیست که ظهور "رضاشاه جدید" در قالب یک اسطوره و قهرمان ملی در میان ایرانیان بیش از آن که حاصل مطالعه آنان در مورد وی باشد، محصول نارضایتی و سرخوردگی‌شان از نظام است و علاقه و توجه آنان به رضاشاه در حقیقت روی دیگر سکه بغض و کدورتشان از عملکرد مسوولان اسلامی است.»
+70
رأی دهید
-5

  • قدیمی ترین ها
  • جدیدترین ها
  • بهترین ها
  • بدترین ها
  • دیدگاه خوانندگان
    ۵۲
    shahab46 - هانوفر، آلمان

    یک مرد بسیار بزرگ در تاریخ ایران. می‌‌توانست جور دیگری زندگی‌ کند. یادش گرامی‌ هست احتیاج به گفتن من و بقیه نیست
    5
    87
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۰۷:۱۲
    ۴۹
    hamid411 - لس آنجلس، ایالات متحده امریکا

    یه سری آشغال کله و عوضی میان اینجا از دماغ ایراد میگیرن! 😀 اخه پوفیوز عوضی، یکی این حرف رو میزنه که دور و برش چهار تا خوشگل و خوشتیپ باشن، نه اشک الهدا و احمد خاتمی، علی چلاق و فیروز آبادی! شماها لایق لیس زدن پوتین اینها هم نیستین. همون به رتق و فتق اداب طهارت تا یه بند انگشت و استبرا و تمیز کردن خلای مسجدتون برسین از سر گندیده اتون هم زیاده.
    5
    64
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۰۷:۴۸
    ۴۰
    Zaall - اصفهان، ایران

    [::hamid411 - لس آنجلس، ایالات متحده امریکا::]. رضا شاه آدم بزرگی بوده من هم قبول دارم، ولی عجیب نیست زیبا کلام این ها را نوشته!؟ واقعا شما قمپوزیسیون بی آبرو هستید! .
    45
    6
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۱۰:۰۰
    ۳۹
    sasan87 - سیاتل، ایالات متحده امریکا

    از نظر من این که ما اون عصر برای ایران خالی از نفوذ قدرت اول جهان یعنی بریتانیا بدونیم عین بی سوادی هست . عملا دنیا رو در مسیری که میخواست هدایت میکرد در ایران حداقل اردشیر جی ریپورتر و فروغی از معروف ترین افراد برای هدایت ایران در مسیری بود که بریتانیا می خواست . بریتانیا و اساسا ابرقدرت به این اهمیت نمی دن که امثال رضا پهلوی چه در ایران چه جاهای دیگه چه در پیش میگیرن اونچه اهمیت داره اینه که در مسیر اهداف بلند مدت اونا باشه . و شما میبینید تا رضا پهلوی در جنگ جهانی جفتک انداخت دمش رو گرفتن و انداختن بیرون
    33
    2
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۱۱:۵۹
    ۶۵
    senator x - تهران، ایران

    (تبعید رضاشاه کبیر در اواسط جنگ جهانی دوم بود,نه اول) یکی از عادات گند ما ایرانیان (اسلامی)اینست ,زمانیکه مورد با ارزشی را که از دست میدهیم,سالها مینشینیم و عزاش را میگیریم.تا بحال از خود سئوال کردید که چرا در زمان تبعید آن مرد بزرگ و مقتدر,هیچ واکنشی از طرف ملت بوجود نیامد؟ در پایان جنگ جهانی دوم که متفقین خواستند امپراطور ژاپن را تبعید کنند,مردم ژاین دست بخودکشی دسته جمعی زدند و از یک صخره خود رت بدره پرت میکردند,در نتیجه ,امپراطور را برگردانند.ما کدام چنین همتی داشتیم؟امیرکبیر با دسیسه انگلیسها بقتل رسید,ما تماشا کردیم.رضاشاه را با آن همه خدمات بایران و ایرانی,انگلیسها تبعید کردند,باز تماشاگر بودیم.کارتر و مارگارت تاچر با دسیسه خواستار خروج شاه شدند,خود ما با شادی و فحش و ناسزا او را تا مهرآباد بدرقه کردیم و حالا شاه شاه میکنیم و شعار رضاشاه روحت شاد,میدهیم.بتصور من اثر تازیانه عرب بر روح و جسم و افکار ما بعداز 1400 سال,دوامش را از دست نداده,میگوئی (نه) به پیراهن سیاه تنت نگاه کن
    2
    27
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۱۵:۵۶
    ۳۷
    paksan - ایران، ایران
    [::Zaall - اصفهان، ایران::] زیبا کلام تنها شخصیتی تو این رژیم فاسد هستش که در جایگاه خودش هستش و بر اساس تحصیلات و دانش و تخصص خودش حرف میزنه و تجربه این 40 سال نشون داده که این آدم نه دنبال پستی بوده نه مقامی رو خواسته با حرفاش بدست بیاره پس در کل میشه به حرفهای ایشون بعنوان یک متخصص اعتماد کرد حالا یکسری حرفاش برای بعضیا خوشاینده و یکسری حرفاش خوشایند نیست ولی در کل ایشون سعی میکنه هر آنچه حقیقت بوده و هست گرفته بشه بخصوص در دوره ای که سپاه با انبوهی از رسانه ها و پول فراوان و صداوسیما در حال تحریف تاریخ هستند .حالا شما انتظار دارید مثلا ایشون بیاد درباره امام زمان حرف بزنه؟ متاسفانه انقدر تو این عنقلاب خر تو خر شده که همه متخصص همه چیز هستند یکسری تریبون دار مثل ازقدی و عباسی و حسینی و . هستند که اینا مشخص نیست تخصص و مطالعاتشون چی هستش و درباره همه چیز و همه جا و همه کس حرف میزنند و آخرشم میرسه به امام حسین و امام زمان.
    2
    10
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۱۶:۱۶
    ۴۹
    hamid411 - لس آنجلس، ایالات متحده امریکا
    [::Zaall - اصفهان، ایران::]. کی گفته من اپوزیسیون هستم؟ بیخود از خودت واژه خلق میکنی. دوما پسرش هم ادم بزرگی بود. اشتباه داشت؟ بله، ولی مثل شما بی وجدانها ایران رو مصرف نکرد. ٥٠٠٠ تا نیروی مساح چینی؟؟ حضور روسیه توی پایگاههای ایران؟؟ هندی ها تو چابهار؟ فروش خاک به امارات؟ بابا بیخیال دیگه. لیست بخواد بره تا فردا هست که بگم؟ راستی! دخترها به عراقی ها!؟
    2
    19
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۱۶:۳۴
    ۴۹
    hamid411 - لس آنجلس، ایالات متحده امریکا
    [::senator x - تهران، ایران::]. [::senator x - تهران، ایران::]. دمت گرم.
    1
    13
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۱۶:۳۵
    ۴۰
    Zaall - اصفهان، ایران
    [::paksan - ایران، ایران::]. جایگاه زیبا کلام زیر خاک هست، چون روی خاک را کثیف می کند
    11
    2
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۲۲:۲۹
    ۴۰
    Zaall - اصفهان، ایران
    [::hamid411 - لس آنجلس، ایالات متحده امریکا::]. مغلطه نکن قمپوزیسیون چی🤣
    13
    2
    ‌پنجشنبه ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ - ۲۲:۳۱
    ۴۹
    hamid411 - لس آنجلس، ایالات متحده امریکا
    [::Zaall - اصفهان، ایران::]. ای جاااااااان! .....به فدای اون خنده کجت بره! بقول اصفهوونی ها ....
    1
    6
    جمعه ۲۹ شهریور ۱۳۹۸ - ۰۴:۲۹
    ۵۲
    shahab46 - هانوفر، آلمان
    این یارو, زال ممد اصفهان , خیلی‌ مایه از رژیم میگیره و پر رو تشر‌یف‌ داره
    0
    2
    دوشنبه ۱ مهر ۱۳۹۸ - ۰۷:۲۰
    نظر شما چیست؟