هفتادسالگی خاموشی پروین اعتصامی


هفتادسالگی خاموشی پروین اعتصامی



نوشین شاهرخی در گفت‌وگو با استاد جلال خالقی مطلق - ۷۰ سال از مرگ پروین، رخشنده اعتصامی، شاعر پرآوازه‌ی ایرانی می‌گذرد. شاعری که در سن جوانی خاموش گشت، اما اشعارش همواره در دل‌ها زنده‌اند. در همین رابطه گفت‌وگویی داشته‌ایم با دکتر جلال خالقی مطلق، استاد ایران‌شناسی دانشگاه هامبورگ.




می‌دانیم که پروین در سال ۱۲۸۵ در خانواده‌ای فرهنگی به‌دنیا می‌آید، تحصیل می‌کند در ۲۸ یا ۲۹ سالگی ازدواجی ناکام را از سر می‌گذراند که یکی دو ماهی بیش به طول نمی‌انجامد. آقای دکتر خالقی، چه نکات دیگری را می‌توان به‌طور اجمالی به این شرح حال افزود؟

اینکه پدرش یوسف اعتصامی خود مردی ادیب و مترجم و دوست ملک‌الشعراء بهار و دیگر ادبای روزگار خود بود؛ اینکه پروین در کالج دخترانه‌ی آمریکایی در تهران تحصیل کرده بود؛ اینکه او دختری خجول بوده؛ و اینکه در ۱۵ فروردین ۱۳۲۰ در ۳۵ سالگی به بیماری حصبه درگذشته است.

آقای دکتر متینی ده سال پیش در مجله‌ی ایران‌شناسی به احتمال خودکشی پروین اشاره کرده است.

شایعه‌ی خودکشی یا قتل پروین را هم شنیده‌ام، ولی درباره‌ی درستی یا نادرستی آن هیچ چیز نمی‌دانم. فقط مایلم به این نکته اشاره کنم که در کشوری مانند ایران که شایعه‌سازی سخت رواج دارد و روشنفکران آن شدیداً سیاست‌زده‌اند و دوست دارند از هرچیز به سود آرمان سیاسی خود بهره‌گیری کنند، باید به این‌گونه اخبار و نظریات تا زمانیکه درستی آن‌ها با دلایل قاطع ثابت نشده است، تردید کرد.

سرگذشت انتشار دیوان پروین به عنوان شاعری زن در آن زمانه چگونه بود؟

در ایران، پیش از پروین نیز زنان شاعر کم نبودند و بی‌تردید تعداد واقعی آن‌ها خیلی بیش از این بوده که در تذکره‌ها و تألیفات دیگر ثبت شده است. ولی متأسفانه اشعار بیشتر آن‌ها یا به‌کلی از دست رفته و یا تنها ابیاتی چند از آن‌ها به جای مانده است و این یکی از ستم‌های بزرگی است که در ایران به زنان عموماً و به زنان سخنور به‌ویژه وارد شده است. شاید بزرگ‌ترین علت از دست رفتن اشعار آن‌ها، عدم استقلال مالی آن‌ها و بی‌توجهی همسران و پدران و دیگر مردان جامعه به اشعار آن‌ها بود. البته رواج صنعت چاپ در زمان پروین از خطر نابودی برخی آثار کاسته بود، ولی در مورد دیوان پروین به گمان من بدون پی‌گیری و علاقه‌ی شدید برادرش ابوالفتح اعتصامی به چاپ دیوان خواهر خود، شاید دیوان او نیز تمام و کمال به دست ما نمی‌رسید، به‌ویژه اگر در نظر بگیریم که پروین در جوانی درگذشت و خود فرصت چاپ اشعارش را نیافت.

پروین همواره شاعری پرآوازه و محبوب نسل‌ها بوده. دلیل این محبوبیت را چه می‌بینید؟

علت این محبوبیت اشعار پروین، هم در موضوعات اشعار اوست، هم در زبان و شیوه‌ی بیان او، و هم در قالبی که برای اشعارش برمی‌گزیند. موضوع اشعار پروین در درجه‌ی اول تبلیغ عدالت اجتماعی و دفاع از طبقه‌ی محروم جامعه، و دیگر لزوم سوادآموزی و گسترش دانش و مبارزه با جهل و نادانی و تعصب، و نیز دفاع از حقوق زنان است.
 
ویژگی‌های زبان پروین را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

زبان پروین دارای دو ویژگی است. یکی اینکه در عین حال که بسیار استوار و ادبی است، تعداد زیادی از واژه‌های زبان روزمره را در خود پذیرفته است، بدون آنکه به فصاحت شعر او لطمه‌ای بخورد. و اما ویژگی دوم زبان پروین در صمیمیت بیان اوست. پروین به کمک شِگِردهای دیگر شعر خود، اعتقادات خود را به خواننده، از هر طبقه‌ای که باشد و دارای هر پایه‌ی تحصیلاتی که باشد، به آسانی انتقال می‌دهد. و اما منظور من از قالب گزینش داستان‌گونه‌هایی برای قابِ بیان موضوعات است. پروین با ساختن این داستان‌ها دیگر ناچار نیست که نظریات خود را یک‌سویه و شعارگونه بیان کند، بلکه آنرا در دهان اشخاص موافق و مخالف می‌گذارد و درنتیجه عقاید خود را از نه فقط بیان، بلکه نمایش می‌دهد، بویژه در مواردی که برای این کار قالب مناظره یا پرسش و پاسخ را برمی‌گزیند.

اشاره کردید به مناظره‌های پروین، ساختار این مناظره‌ها چگونه‌اند؟

اشخاص مناظرات پروین تنها انسان‌ها نیستند، بلکه چنانکه در مناظرات دیگر نیز هست، اشیاء نیز نقش دارند، ولی در شعر پروین اصولاً «شخص‌سازی اشیاء» (پِرسُنیفیکاسیون) اهمیت زیادی دارد. این چهار ویژگی که برشمردم، یعنی گزینش موضوعاتی از میان مسائل جامعه، زبان فاخرِ ادبیِ آمیخته به واژه‌های روزمره، صمیمیتِ بیان و گزینش قالب، در مجموع از شعری پروین شعری ساخته‌اند با فردیت و استقلال هنریِ ویژه‌ی خود. به نبوغ پروین بهتر پی می‌بریم، اگر مدت عمر او را نیز در نظر بگیریم.

پروین تا چه اندازه به احساسات زنانه در اشعارش پرداخته است؟

بعضی‌ها و بیشتر بانوان به پروین ایراد گرفته‌اند که در شعرش از احساسات زنانه اثری نیست. این ایراد هم نازمان است و هم تاحدی نادرست. نازمان بدین معنی که این خرده‌گیران گمان می‌کنند که پروین در سال‌های پیش از ۱۳۲۰ می‌توانست از عواطف و روابطی سخن بگوید که امرزه زنان شاعر ما می‌توانند سخن بگویند، به‌ویژه آنهایی که در خارج از ایران زندگی می‌کنند و این خود نشان می‌دهد که نقش محیطی که شاعر در آن زندگی می‌کند تا چه حد است. با این‌حال اشعار پروین از احساسات ظریف زنانه به‌کلی بی‌بهره نیست.

در پایان چه صفاتی را برای شخصیت پروین می‌توان بیان داشت؟

پروین جز معلومات ادبی و تسلط شگفت‌انگیز بر گنجینه‌ی واژگان فارسی، از فلسفه و ادیان و تاریخ نیز بی‌اطلاع نبوده است. پروین شاعری است استاد، با معلومات، روشنفکر، اخلاقی، حسّاس و برخوردار از وجدانِ بیدارِ اجتماعی.

mersede - انگلستان - منچستر
خدا رحمت کنه شاعره بزرگ ایرانی را که شعرهایش جز بازگویی حقیقت و رنج و درد مردم چیزی نبود زنان ایران سرافرازیشان را مدیون این بانوی بزرگوار ایرانی هستند . شاید یادتان باشد شعر پروین که الان از کتابها حذف شده. روزی گذشت پادشهی از گذرگهی فریاد شوق بر سر هر کوی و بام خواست. پرسید زان میانه یکی کودک یتیم کاین تابناک چیست که بر تاج پادشاست؟. آن یک جواب داد چه دانیم ما که چیست پیداست آنقدر که متاعی گران بهاست. نزدیک رفت پیرزنی کوژپشت و گفت: این اشک دیده من و خون دل شماست. ما را به رخت و چوب شبانی فریفته است این گرگ سال هاست که با گله آشناست. آن پارسا که ده خرد و ملک رهزن است آن پادشه که مال رعیت خورد گداست. بر قطره سرشک یتیمان نظاره کن تا بنگری که روشنی گوهر از کجاست. پروین به کج روان سخن از راستی چه سود کو آنچنان کسی که نرنجد ز حرف راست. نمی دونم چرا این شعر حذف شد شاید دیگه بچه یتمی نیست که اشکی بریزه یا پادشاهی که ظلم کنه . پروین عزیز روحت شاد
پنج‌شنبه 18 فروردین 1390

*Fanoos* - ایران - خرم آباد
روحش شاد یادش گرامی و راهش ادامه باد
پنج‌شنبه 18 فروردین 1390

*Fanoos* - ایران - خرم آباد
mersede - انگلستان - منچستر دوست عزیز ای آفرین عجب کامنت زیبایی دادی و با شعر زیبایی که از خدا بیامرز پروین گفتی اشکم در اومد. مرسی از یاد آوری شما.پاینده باشید
پنج‌شنبه 18 فروردین 1390

porharfi - هلند - آرنم
گفتگوی ایرانی همه جا برزبان...خاموشی دو ادیب همزمان/رخشندگی دو ستاره. ادب ِایران...هدایت ِذهن بسوی صادق و پروین/
پنج‌شنبه 18 فروردین 1390

محمدرضا بهشتی - ایران - تهران
یک شعر از زنده یاد خانم پروین اعتصامی :. واعظیم اما نه بهر خویشتن ------ از برای دیگران برمنبریم. آگه از عیب عیان خود نه ایم ------ پرده عیب مردم می دریم . و یک قسمت دیگر :. ای عجب! این راه نه راه خداست ---- زانکه در آن اهرمنی رهنماست. قافله بس رفت از این راه، لیک ------- کس نشد آگاه که مقصد کجاست. خداوند رحمتش کند
پنج‌شنبه 18 فروردین 1390

بابا فیروز - ایران - اصفهان
در این درگه که که گه که شود ناگه / مشو قره به امروزت که از فردا نهی آگه
پنج‌شنبه 18 فروردین 1390

zartusht67 - المان - فرانکفورت
خدا بیامورزه
جمعه 19 فروردین 1390

sara.London - انگلستان - لندن
یک شعر دیگر از زنده یاد: سیر یک روز طعنه زد به پباز که تو مسکین چقدر بدبویی گفت ازعیب خیش بیخبری زانکه بر ما تو عیب میجویی.روحش شاد.
جمعه 19 فروردین 1390

bita tehrani - کانادا - ونکوور
محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت/مست گفت ای دوست این پیراهن است افسار نیست//گفت مستی زان سبب افتان و خیزان میروی/گفت جرم راه رفتن نیست ره هموار نیست//انقدر مستی زهی از سر برافتادت کلاه/گفت در سر عقل باید بی کلاهی عار نیست//گفت میباید تو را در خانه قاضی برم/گفت رو صبح ا قاضی نیمه شب بیدار نیست//گفت تا داروغه را گوییم در مسجد بخواب/گفت مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست//گفت باید حد زنند هوشیار مردم مست را/گفت هوشیاری بیار اینجا کسی هوشیار نیست...
جمعه 19 فروردین 1390

m18 - ایران - مشهد
ما را به رخت و چوب شبانی فریفته است این گرگ سال هاست که با گله آشناست mersede - انگلستان - منچستر احسنت
جمعه 19 فروردین 1390

hovakhshatare - ایران - تهران
پروین شاعر بدی نبود ولی به لحاظ ادبی و قدرت سخنوری از بزرگان ادب ایران به شمار نمیاد. متاسفانه حکومت دیکتاتوری اسلامی ایران پروین رو بیش از لیاقتش بزرگ کرد تا بتونه اسم این شاعر متوسط رو در مقابل شاعر بزرگ و بی‌مانندی مثل فروغ فرخزاد علم کنه و ذهن مردم رو از فروغ به سمت پروین منحرف کنه به عنوان بزرگترین شاعره‌ی پارسی زبان. قصد من ارزش‌گذاری نیست ولی مقایسه بین فروغ و پروین مثل مقایسه زانتیا و رولزرویس است! زانتیا ماشین بدی نیست ولی ...
جمعه 19 فروردین 1390

iranazadiran - ایران - تهران
hovakhshatare - ایران - تهران. بسیار تفسیر نا بخردانه ای بود. پروین همانند فروغ ساختار شکن بود . هر دو آنگونه که می خواستند ظاهر شده و شعر سرودند. شعرهای پروین به واقع گویا سرشار از انسانیت و همدردی با انواع نوع بشر است. به هیچ عنوان نمی توان این دو را با هم مقایسه کرد اشتباه محض است جنس هر کدام نوع خودش بود. به هیچ عنوان هم ایشان شاعر متوسطی نبود. بلکه بسیار عمیق و ماهر بود چه در محتوا و چه در ادبیات شعر.
جمعه 19 فروردین 1390

h.k - دانمارک - اودا
دوستان.همه شماها باتوجه باکامنتهاتان.ازمن اطلاعات علمی ومعلومات عمومیتان خیلی بیشتره.ولی کسی نمیتواندادعاکند.که علامه دهراست.باخواندن کامنت یکی ازدوستان شعری به ذهنم رسید,,تامردسخن نگفته باشد......عیب وهنرش نهفته باشد.خیلی وقتهاسکوت بهترازحرف زدن است.حداقل دیگران ازبی اطلاعی ادم ومنظورایشان اگاه نمیشوند.خوددانی.
شنبه 20 فروردین 1390

h.k - دانمارک - اودا
hovakhshatarپروین وفروغ ازیک قماشند.قماش که نه انقدربزرگ هستند.که نمیشودارزش گذاری کرد.ان ازتبریزودیگری ازتفرش.حیف عمرچنین گوهران گرانبهامثل گل کوتاست.اما.متعجبم اینهمه اطلاعات راازکجااورده ای.اینهاهردواز,,ترکان فارسیگو,,هستند.عزیز.تفرش فاصله زیادی ازتهران ندارد.همچنین,, فراهان,,هردوازشهرستانهای استان مرکزی هستند.
شنبه 20 فروردین 1390

naslesookhteh - ایران - تهران
hovakhshatare - ایران - تهران منم با iranazadiran - ایران - تهران موافقم. مقایسه پروین و فروغ مثل مقایسه فردوسی و خافظ. هردو در کار خود چیره دست بودند ولی در دو سبک کاملا متفاوت.
شنبه 20 فروردین 1390

PARVANE1 - انگلستان - برنموث
پروین و فروغ هر د بس زیبا بودند و جاودانه. تاج سر هر زن ایرانی و ایران. روح هر دو قرین رحمت و شادی باد.
یکشنبه 21 فروردین 1390

+2
رأی دهید
-0

نظر شما چیست؟
جهت درج دیدگاه خود می بایست در سایت عضو شده و لوگین نمایید.