شهر موشکی امام علی در خرم‌آباد؛ انفجار زیر پای غارهای پارینه‌سنگی و دژ فلک‌الافلاک

ایندیپندنت فارسی: سایه رحیمی

جانمایی تاسیسات نظامی در نقاط مختلف جهان تابعی از پروتکل‌های مختلف مانند «حفاظت از میراث تاریخی»، «صیانت از منابع طبیعی» و «امنیت جوامع انسانی» است. به این معنا که استقرار یک مرکز نظامی نباید به تهدیدی برای منابع طبیعی، آثار تمدنی و جان انسان‌ها تبدیل شود. با این حال، در جمهوری اسلامی نه‌تنها چنین پروتکل‌هایی رعایت نمی‌شود که تاسیسات نظامی به شکلی معنادار و عامدانه یا در مجاورت آثار تاریخی و طبیعی بنا می‌شوند یا از سپر انسانی به‌عنوان بخشی از ساختار دفاعی استفاده می‌کنند.

نمونه بارز این رویکرد نیز شهر یا پایگاه موشکی امام علی در خرم‌آباد است که یکی از کلیدی‌ترین زرادخانه‌های موشکی در دل سفیدکوه به شمار می‌رود و تهدید ناشی از آن طیفی گسترده از میراث تاریخی و پیشاتاریخی را دربرمی‌گیرد.
دره خرم‌آباد؛ تلاقی جغرافیا، تاریخ و میراث کهن
دره خرم‌آباد یکی از کهن‌ترین زیستگاه‌های بشر در فلات ایران است. این دره به دلیل محصور بودن میان کوه‌های مرتفع مانند سفیدکوه و مخمل‌کوه، وجود چشمه‌های خروشان و رودخانه‌های دائمی، از دوران پیشاتاریخی بستری ایده‌آل برای سکونت انسان‌ها بوده است.

شاخص‌ترین ویژگی تمدنی این دره وجود مجموعه‌ای از غارهای پیشاتاریخی (پنج غار کلدر، قمری، گیلوران، یافته و کنجی و پناهگاه صخره‌ای گرارجنه) است که تیرماه ۱۴۰۴ به عنوان بیست‌ونهمین اثر ایران در فهرست آثار جهانی یونسکو نیز ثبت شدند. عرصه این غارها در پرونده موردتایید یونسکو مشتمل بر ۴۰۰ هکتار و حریم آن نیز هفت هزار هکتار است.

یافته‌های باستان‌شناختی در این غارها، از جمله ابزارهای سنگی و بقایای حیوانی، نشان‌دهنده تداوم سکونت انسان از دوران پارینه‌سنگی میانه و جدید (بیش از ۵۰ هزار سال پیش) است. باستان‌شناسان در غار قمری این مجموعه، شواهدی از سکونت نئاندرتال‌ها در ۸۰ هزار‌سال پیش را کشف کرده‌اند.

علاوه بر غارهای پارینه‌سنگی، قلعه شاپورخواست یا فلک‌الافلاک نیز که پیشینه آن به دوران ساسانیان می‌رسد و در طول تاریخی همواره کاربری‌های مختلف داشته، از آثار مهم تاریخی و تمدنی خرم‌آباد است.

به این موارد باید اهمیت راهبردی منطقه از منظر موقعیت جغرافیایی، در طول تاریخ را  افزود که آن را به دروازه زاگرس تبدیل کرده بود. به‌ طوری‌ که در طول تاریخی همواره از آن به‌عنوان مسیری برای جابجایی و تجارت استفاده می‌شد.

چنین محوطه‌ای که لایه‌های مختلف تاریخی و تمدنی را در خود جای داده است، اکنون به‌جای آنکه تحت حفاظت ویژه و پروتکل‌های سخت‌گیرانه میراث جهانی باشد، به دلیل استقرار شهر موشکی سپاه پاسداران در معرض نابودی قرار دارد.

واقعیت تلخ این است که لرزه‌های سهمگین ناشی از انفجارها از دهه‌های گذشته تا حملات هوایی اخیر به‌مانند پتکی بر پیکره‌ غارهای پارینه‌سنگی محسوب می‌شوند و می‌توانند شناسنامه تاریخی این مرزوبوم را مخدوش و غیرقابل استناد کنند.
شهر موشکی در قلب زاگرس
پایگاه موشکی امام علی در غرب خرم‌آباد و در دامنه‌های سفیدکوه، بخشی از کمربند کوهستانی زاگرس، قرار دارد؛ موقعیتی که از منظر جغرافیایی، ترکیبی از پناه طبیعی، دسترسی محدود و امکان استتار را فراهم می‌کند.

از نظر فنی، شواهد قابل‌اتکاتر نشان می‌دهد که این پایگاه زیرساختی زیرزمینی و سیلویی دارد و به‌عنوان یکی از پایگاه‌های دارای سیلوهای پرتاب عمودی موشک در ایران شناخته می‌شود؛ سیلوهایی که برای نگهداری و شلیک موشک‌های بالیستیک مانند شهاب‌ــ۳ طراحی شده‌اند.

در گزارش‌های تحلیلی و تصاویر منتشرشده پس از حملات هوایی، در کنار سیلوها، به وجود ورودی‌های تونلی و فضاهای زیرزمینی نیز اشاره شده است. این تونل‌ها به‌احتمال زیاد شبکه‌ای از فضاهای نگهداری، جابه‌جایی و آماده‌سازی تجهیزات در دل کوهستان را شکل می‌دهند.

از منظر راهبردی، استقرار چنین زیرساختی در زاگرس امکان بهره‌گیری از پوشش طبیعی کوهستان برای استتار و حفاظت فیزیکی را فراهم می‌کند. با این حال، این پایگاه طی دو دهه اخیر به یکی از اهداف موردتوجه در تنش‌های منطقه‌ای تبدیل شده است.

انفجار سال ۱۳۸۹ و گزارش‌های مبتنی بر تصاویر ماهواره‌ای از حملات در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که این منطقه تنها یک سایت دفاعی محسوب نمی‌شود، بلکه به‌طور بالقوه یک نقطه در معرض خطر است. خطری که فقط به خود پایگاه خلاصه نمی‌شود و آثار تمدنی مجاور آن را نیز تهدید می‌کند.

فاصله فلک‌الافلاک و غارهای پارینه‌سنگی خرم‌آباد با پایگاه موشکی امام علی بین ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر براورد شده است و به این ترتیب می‌توان گفت که تحت تاثیر مستقیم هر نوع لرزش ناشی از انفجار بمب‌های سنگرشکن قرار دارند. کمااینکه در نتیجه انفجاری در این پایگاه در مهرماه ۱۴۰۲ ساکنان خرم‌آباد تصور کردند در این شهر زلزله‌ای رخ داده است.
انفجارهایی با منشا معلوم و نامعلوم
شهر موشکی امام علی در خرم‌آباد علاوه بر اینکه طی جنگ ۱۲ روزه و عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ چندین بار هدف حمله‌های سنگین قرار گرفت، طی سال‌های گذشته نیز شاهد انفجارهایی بود که هنوز هم منشا آن به طور کامل مشخص نشده است. از جمله انفجاری که صبح روز بیستم مهرماه سال ۱۳۸۹ در این پایگاه رخ داد.

فرماندهان و روابط عمومی سپاه پاسداران استان لرستان دعی شدند که این انفجار در پی سرایت آتش به انبار مهمات صورت گرفت. آن‌ها آمار کشته‌های این انفجار را ۱۸ نفر و تعداد مجروحان را ۱۴ نفر اعلام کردند. هرچند منابع غیررسمی از تعداد بیشتری کشته و مجروح خبر می‌دادند.

سپاه پاسداران هیچ‌گاه درباره دلیل این انفجار پاسخ روشنی نداد و تنها دو روز در استان لرستان عزای عمومی اعلام شد، اما بعدها برخی رسانه‌های بین‌المللی از جمله روزنامه فیگارو گزارش دادند که موساد با این انفجار انبار موشک‌های شهاب۳ ایران را نابود کرد. تلویزیون اسرائیل نیز در گزارشی ادعا کرد که انفجار در پادگان خرم‌آباد کار کماندوهای نیروی دریایی اسرائیل بود که با هماهنگی موساد انجام شد.

اتفاقی مشابه نیز سوم مهرماه ۱۴۰۲ رخ داد. وقتی که صدایی مهیب همراه با لرزش زمین در برخی مناطق شهر خرم‌آباد، مرکز استان لرستان، شنیده و حس شد. ساکنان خرم‌آباد ابتدا تصور می‌کردند زلزله‌ آمده است اما بعد به مشکوک بودن ماجرا پی بردند. هم به این دلیل که معاون سیاسی و امنیتی استانداری لرستان در نخستین مصاحبه‌اش وقوع انفجار در خرم‌آباد را «منتفی» ندانست و هم اینکه مرکز ژئوفیزیک دانشگاه تهران وقوع هیچ زلزله‌ای را در خرم‌آباد ثبت نکرده بود.

وقتی جنجال‌ها بالا گرفت، احمد وحیدی که آن زمان وزیر کشور بود و حالا فرماندهی سپاه پاسداران را برعهده دارد، به میدان آمد و با تکذیب حمله اسرائیل به پایگاه موشکی امام علی، مدعی شد «زمین‌لرزه‌ای در عمق کم» رخ داده است.

او در پاسخ به سوال خبرنگاری درباره اینکه زلزله‌ای به بزرگی۲ اینقدر محسوس نیست و جویای علت صدا شد، گفت که «علت این لرزش عمق کم آن و علت صدا هم تکانه و لرزش بود.» در اظهار نظری دیگر، معاون استاندار لرستان گفت که دلیل انفجار در خرم‌آباد عملیات ساخت تونل بود.

در نهایت رئیس پایگاه اطلاعاتی مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، دلیل لرزش زمین در خرم‌آباد را زلزله به بزرگی ۲ دانست و با این توجیه که زلزله‌های کمتر از ۲ در سامانه ثبت نمی شود، ماجرا را جمع کرد، با این حال رسانه‌های اسرائیلی از حمله پهپادهای تهاجمی به پایگاه ساخت موشک‌های شاهد خبر دادند. تایمز اسرائیل هم نوشت که احتمال دارد موساد پشت این انفجار باشد. آی۲۴ نیز اعلام کرد که «موساد پایگاه امام علی را با استفاده از پهپادهای بمب‌گذاری شده، هدف قرار داد».

بر اساس اعلام رسانه‌های داخلی در جریان جنگ ۱۲ روزه، از پایگاه موشکی امام علی ۷۰ موشک به سمت اسرائیل شلیک شد و ۴۰ نیروی سپاه پاسداران که پای لانچرها بودند، کشته شدند. در عملیات نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل در این ماه نیز ورودی‌ تونل‌ها و سایت‌های راداری اطراف پایگاه هدف بمب‌های سنگرشکن قرار گرفتند.

با این حال ماجراهای مبهم و رمزگشایی‌نشده این پایگاه به حملات خارجی خلاصه نمی‌شود.
سقوط هواپیماهای مسافربری در سفیدکوه
یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های رمزگشایی‌‌نشده مربوط به پایگاه موشکی امام علی، سانحه سقوط هواپیمای مسافربری توپولف ۱۵۴ (پرواز شماره ۹۵۶ ایران‌ایرتور) در صبح ۲۳ بهمن ۱۳۸۰ است.

این پرواز که از تهران عازم خرم‌آباد بود، تنها دقایقی قبل از فرود، از صفحه رادار محو و ارتباط با خلبان قطع شد. هواپیما سقوط کرد و تمامی ۱۱۹ سرنشین آن جان باختند.

اگرچه مقام‌های رسمی در آن زمان طبق روال معمول، «اشتباه خلبان» را علت اصلی برخورد با کوه اعلام کردند، قرارگیری محل دقیق سقوط در ضلع شمالی شهر موشکی امام علی، موجی از فرضیات و تردیدهایی را در میان افکار عمومی و اهالی بومی منطقه ایجاد کرد.

در همان زمان، زمزمه‌های مطرح بود مبنی بر اینکه ساکنان روستاهای اطراف صدای انفجار و شلیک را شنیده‌اند. حتی گفته می‌شد دو تن از ساکنان روستا که اعلام کرده بودند بال‌های آتش‌گرفته هواپیما را دیده‌اند، ناپدید شدند. محل برخورد هواپیما با زمین هم بلافاصله قرنطینه شد و تحت تدابیر امنیتی شدید نیروهای سپاه پاسداران قرار گرفت.

با تمام این تدابیر، با توجه به بازه زمانی حادثه (چند ماه پس از حملات ۱۱ سپتامبر) و وضعیت آماده‌باش کامل نیروهای نظامی به دلیل بیم از حملات احتمالی آمریکا، فرضیه «شلیک اشتباه پدافند» به دلیل تشخیص نادرست در هوای مه‌آلود، همواره به‌عنوان یک احتمال پررنگ در افکار عمومی باقی ماند.