مجتبی خامنه‌ای؛ بازیگر پشت‌ پرده «نظام»

بی بی سی: مجتبی خامنه‌ای، متولد ۱۳۴۸، دومین فرزند در میان شش فرزند علی خامنه‌ای است. در میان پسران و دختران او، مجتبی، حتی پیش از آنکه به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی انتخاب شود، بیشتر از همه در معرض توجه رسانه‌های داخل و خارج ایران قرار داشته است.

مهم‌ترین دلیل این توجه، روایت‌ها و خبرهای غیررسمی است که در پی انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸، در مورد احتمال نامزدی مجتبی خامنه‌ای برای جانشینی پدرش منتشر شد. دلیل دیگر توجه رسانه‌ای به دومین پسر علی خامنه‌ای، افشاگری‌هایی بوده که از ۱۳۸۴ به بعد، راجع به «دخالت پشت پرده» او در موضوعات حساس سیاسی و امنیتی صورت گرفته‌اند.
اتهام «سوء‌استفاده» از جایگاه پدر
با شروع اعتراضات خیابانی به نتایج مناقشه‌برانگیز انتخابات ۱۳۸۸، برای اولین بار نام مجتبی خامنه‌ای، به عنوان نامزد احتمالی رهبری آینده، در فضای عمومی مطرح شد. در آن مقطع، شعارهایی از قبیل «مجتبی بمیری، رهبری رو نبینی» در برخی از تجمعات اعتراضی پایتخت سر داده شد که در رسانه‌ها بازتابی گسترده‌ داشت.

چند ماه بعد از انتخابات ۱۳۸۸، خبر آغاز تدریس خارج فقه مجتبی خامنه‌ای، باعث افزایش گمانه‌زنی راجع به بلندپروازی‌های سیاسی او شد.

تدریس این سطح از دروس فقهی، لازمه رسیدن به درجات بسیار بالا در سلسله مراتب روحانیت شیعه است. طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی، رهبر باید «صلاحیت‏ علمی‏ لازم‏ برای‏ افتاء در ابواب‏ مختلف‏ فقه» داشته باشد. به عبارت دیگر او باید نه فقط در بعضی از زمینه‌ها، که در همه زمینه‌های فقهی مجتهد باشد.

در آبان ۱۳۸۸، سایت اصول‌گرای جهان‌نیوز، در خبری اختصاصی از جلسات تدریس مجتبی خامنه‌ای، مکان برگزاری کلاس‌های او را دفتر رهبر جمهوری اسلامی در قم اعلام کرد. جهان‌نیوز نوشت که وقتی این خبر به بعضی از مراجع تقلید شیعه رسیده، گفته‌اند که مجتبی «در حد تدریس درس سطح خارج نیست» و این کار ناشی از «سوء‌استفاده» او از جایگاه پدرش است. این رسانه در دفاع از فرزند رهبر مدعی شد: «افرادی که پای درس وی حاضر شده‌اند، از تسلط او بر مباحث فقهی اظهار شگفتی می‌کنند.»

اعلام شروع تدریس خارج فقه مجتبی خامنه‌ای، تنها حدود ۱۰ سال از زمان شروع تحصیلاتش‌ در حوزه علمیه قم فاصله داشت. برای مقایسه، قابل ذکر است که روح‌الله خمینی، حدود ۲۵ سال بعد از شروع تحصیل در حوزه قم، تدریس درس خارج فقه را شروع کرده بود.
اسکرین شات سایت اسپوتنیکحمایت رسانه دولتی روسیه
ماجرای تدریس خارج فقه مجتبی خامنه‌ای، در شهریور ۱۴۰۱ به دلیل دیگری خبرساز شد و آن استفاده از لقب «آیت‌الله» برای تبلیغ کلاس‌های او بود. خبرگزاری رسا، وابسته به حوزه علمیه قم، با اعلام شروع «نام‌نویسی درس خارج فقه و اصول آیت‌الله حاج آقا سید مجتبی خامنه‌ای»، تاکید کرد: «درس خارج فقه و اصول ایشان سابقه ۱۴ ساله داشته و طلاب و اساتید فراوانی از خرمن پر فیض ایشان بهره برده‌اند.»

انتشار این متن بازتاب خبری وسیعی داشت و حتی به واکنش غیرمنتظره سایت اسپوتنیک، وابسته به دولت روسیه، انجامید. سایت فارسی این خبرگزاری دولتی با انتقاد از «خبرهای مغرضانه» و «هیاهوی وسیع رسانه‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران» در مورد شروع درس‌ خارج فقه مجتبی خامنه‌ای نوشت: «آیا وی گناه کرده که فرزند رهبر انقلاب است، یا این‌که چون فرزند رهبر انقلاب هستند حق زندگی ندارند؟»

عماد آبشناس، مدیر منطقه‌ای خبرگزاری اسپوتنیک، در این مطلب تاکید کرد: «اگر زمانی برسد که رهبری دار فانی را وداع بگویند آن زمان است که بحث جانشینی ایشان مطرح خواهد شد و به نظر می‌آید اگر احیانا در آن زمان آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای اصلح باشد آن‌وقت هیچ منطقی وجود ندارد که خبرگان به دلیل هیاهوی رسانه‌ای ایشان را انتخاب نکنند. ... مهم این نیست که دشمنان چه بگویند.»

در آن مقطع، البته مقام‌های ارشد حکومتی ایران، به صراحت سایت روسی در مورد بحث جانشینی اعلام موضع نکردند، ولی بعضی از مقام‌های پایین‌تر، بدون پرده‌پوشی وارد این بحث شدند.

به عنوان نمونه، مهدی تاج‌زاده، امام جمعه بهارستان اصفهان، گفت که اگر شرایط رهبری در فرزند علی خامنه‌ای وجود داشته باشد، انتخاب او به جای پدرش «مانعی ندارد». این امام جمعه در مقام استدلال پرسیده بود: «مگر مردم با امام حسن مجتبی بعد از امیرالمومنین بیعت نکردند؟»
میرحسین موسوی در مرداد ۱۴۰۱ با اشاره به زمزمه‌های جانشینی مجتبی خامنه‌ای هشدار داد: «سیزده سال است که اخبار این توطئه شنیده می‌شود؛ اگر به‌راستی در پی آن نیستند، چرا یک بار چنین نیتی را تکذیب نمی‌کنند؟»«شبهه موروثی بودن رهبری»
چند هفته پیش از تبلیغ «درس خارج فقه و اصول آیت‌الله حاج آقا سید مجتبی خامنه‌ای»، در خبرگزاری حوزه، میرحسین موسوی، نامزد محصور انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸، در مورد «رهبری موروثی» در ایران و به حکومت رسیدن مجتبی پس از پدرش هشدار داد.

آقای موسوی در بیانیه‌اش در مرداد ۱۴۰۱، با اشاره به تداوم زمزمه‌های جانشینی مجتبی خامنه‌ای نوشت: «سیزده سال است که اخبار این توطئه شنیده می‌شود. اگر به‌راستی در پی آن نیستند چرا یک بار چنین نیتی را تکذیب نمی‌کنند؟»

چنین تکذیبی، البته صورت نگرفت. اما یک سال و نیم بعد، عضوی از مجلس خبرگان، بدون اینکه شهادت مستقیمی را مطرح کند، مدعی شد که به واسطه شنیده که رهبر جمهوری اسلامی، با جانشینی فرزندش مخالفت کرده است.

محمود محمدی ‌عراقی گفت: «من شنیدم، یک بار در زمان مرحوم آیت‌الله یزدی ... درباره یکی از فرزندان رهبری که شاید از نظر علمی در سطح بالایی است، بحثی می‌شود. این خبر به گوش رهبری می‌رسد و ایشان نهی می‌کنند و می‌گویند این کاری که شما می‌کنید شبهه موروثی بودن رهبری را مطرح می‌کند.»

با توجه به اینکه محمد یزدی تا سال ۱۳۹۴ عضو مجلس خبرگان بود و در انتخابات همان سال موفق به ورود مجدد به آن مجلس نشد، خاطره محمدی عراقی، با فرض صحت، به معنی مخالفت رهبر با جانشینی فرزندش در حدود یک دهه قبل بوده است. لمحمد یزدی در اسفند ۱۳۹۸ در انتخابات میان دوره‌ای خبرگان نامزد شد و مجددا به این مجلس راه یافت، ولی پیش از برگزاری مراسم سوگند در دوره جدید نمایندگی درگذشت.

مجتبی خامنه‌ای در مهر ۱۴۰۳، در ویدیویی اعلام کرد که جلسات تدریسش را تعطیل می‌کند، با این توضیح مبهم که: «ممکن است این مطلب همیشگی باشد و ممکن است که موقت باشد؛ فعلا بر بنده این مطلب مجهول است.» او در ویدیوی خود اصرار داشت که تعطیل جلسات تدریس «تصمیمی شخصی است و به مسائل سیاسی ارتباطی ندارد» و حتی بدون اطلاع پدرش صورت گرفته، هرچند دو نفر از «دوستان» از ماجرا مطلع بوده‌اند.

ابهام در این حرف‌ها، و به ویژه تاکید غیرمنتظره او بر بی‌اطلاعی پدر و اطلاع دو نفر دیگر از تصمیم خبرساز خود، به گمانه‌زنی‌های متنوع رسانه‌ها منجر شد؛ به‌ویژه آنکه مخاطبان عام، برای اولین بار بود که صدای پسر رهبر را می‌شنیدند.

در چنین فضای پرابهامی، برخی تحلیلگران دلیل توقف تدریس مجتبی خامنه‌ای را به کاهش فعالیت‌های مرتبط با جانشینی رهبر تعبیر کردند و ناظرانی دیگر، کاملا برعکس، دلیل این کار را تمرکز بیشتر بر چنان فعالیت‌هایی دانستند.

عباس پالیزدار، عضو کمیته تحقیق و تفحص مجلس هفتم از قوه قضاییه، چند هفته بعد از توقف تدریس مجتبی خامنه‌ای مدعی شد «اطلاعاتی» دریافت کرده که حاکیست تصمیم او، با هدف آمادگی بیشتر برای جانشینی پدر بوده است. آقای پالیزدار، که به خاطر افشاگری‌های خود علیه «فسادهای مالی» جمعی از چهره‌های حکومتی معروف بود، ادعا کرد مطابق «اطلاعات» دریافتی‌اش، اقدام پسر رهبر به درخواست «دوستان نزدیک و افراد دلسوز نظام» انجام شده است.

عباس پالیزدار، در مصاحبه‌ای طولانی با سایت «دیده‌بان ایران»، کوشید مخاطبان را متقاعد کند که اگر مجتبی خامنه‌ای به رهبری برسد، «فساد اقتصادی» از بین می‌رود و زمینه «اصلاحات بنیادین» و «آزادی‌های اجتماعی» در کشور فراهم می‌شود.
بعد از اعلام نتایج انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۴، مهدی کروبی، از نامزدهای ناکام انتخابات، در نامه‌ای سرگشاده به علی خامنه‌ای، پسر او مجتبی را به دخالت پشت پرده در انتخابات به نفع محمود احمدی‌نژاد متهم کردمترادف «امام حسن مجتبی»
اولین اشاره علنی به نقش پشت‌پرده مجتبی خامنه‌ای در حکومت ایران، به انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۴ برمی‌گردد.

بعد از اعلام نتایج، مهدی کروبی، از نامزدهای ناکام انتخابات، در نامه‌ سرگشاده‌اش به علی خامنه‌ای، پسر او مجتبی را به دخالت پشت پرده در انتخابات به نفع محمود احمدی‌نژاد متهم کرد.

او در نامه خرداد ۱۳۸۴ خود، همچنین از مقامی یاد کرد که به علی خامنه‌ای گزارش داده «آقازاده» او در انتخابات دخالت کرده، ولی با پاسخ تند رهبر مواجه شده که: «ایشان آقا است، نه آقازاده». اگرچه کروبی نام آن مقام را در نامه سرگشاده خود ذکر نکرد، بعدها معلوم شد که او علی اکبر ناطق نوری، رئیس وقت دفتر بازرسی ویژه بیت رهبر بوده است.

مهدی کروبی که در مرحله اول انتخابات ۱۳۸۴، در ۱۱ استان ایران بالاترین رای را به دست آورده بود، در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۸۸ هم نامزد شد، اما این بار وزارت کشور تعداد آرای او را کمتر از آرای باطله اعلام کرد.

او بعدها، اعلام چنین آرایی را نتیجه زیر سوال بردن مجتبی خامنه‌ای دانست و به طعنه نوشت: «اگر در آن‌روزها به امام حسن «مجتبی»، امام دوم شیعیان و فرزند امیرالمومنین «علی»، اشکال کرده بودم … رای بیش از پنج میلیونی این‌جانب در سال ۱۳۸۴، در انتخابات ۱۳۸۸ به آمار مضحک ۳۰۰ هزار تنزل پیدا نمی‌کرد.»

در سال ۱۳۸۸، نام محمود احمدی‌نژاد در شرایطی به عنوان برنده انتخابات اعلام شد که میرحسین موسوی و مهدی کروبی، رقبای او، حکومت را به تقلب گسترده متهم می‌کردند. هر دوی آن‌ها، به دنبال ادامه اعتراضات‌شان به حکومت و رهبر جمهوری اسلامی، از اسفند ۱۳۸۹ در زندان خانگی قرار گرفتند.

در آن مقطع هم، شایعات مرتبط با دخالت مجتبی خامنه‌ای در انتخابات و وقایع پس از آن، در فضای سیاسی و رسانه‌ای بازتاب گسترده داشت.

از جمله، در اسفند ۱۳۹۰، منابع نزدیک به میرحسین موسوی خبر دادند که این فرزند رهبر جمهوری اسلامی، برای متقاعد کردن آقای موسوی به کوتاه آمدن از مواضعش به خانه او رفته، ولی نتیجه‌ای نگرفته است.
محمد سرافراز، رئیس پیشین سازمان صداوسیما، در کتاب «روایت یک استعفا»، مجتبی خامنه‌ای را دارای نقشی غیرعلنی در مدیریت این سازمان معرفی کرد و او را حامی دست‌اندرکاران تخلفات مالی در صدا و سیما دانستعضویت در «شورای پنج نفره»
در آبان ۱۳۹۸، وزارت دارایی آمریکا مجتبی خامنه‌ای را، به همراه ۸ نفر دیگر از چهره‌های نزدیک به رهبر جمهوری اسلامی ایران تحریم کرد و دلیل آن را نقش این افراد در «اجرای سیاست‌های بی‌ثبات کننده» رهبر اعلام کرد.

این اولین بار بود که یکی از فرزندان علی خامنه‌ای تحریم می‌شد و بعد از آن نیز فرزندان دیگر او در معرض تحریم‌های مشابه قرار نگرفتند.

اقدام واشنگتن، به معنی توقیف دارایی‌های تحریم‌شدگان و منع افراد و شرکت‌های آمریکایی از معامله با آن‌ها بود. در تاثیرگذاری چنین تحریم‌هایی بر مجتبی خامنه‌ای، البته تردید بود. ولی تحلیلگران قرار گرفتن او در فهرست تحریم‌ها را، با توجه به اینکه فاقد مقام رسمی بود، این‌طور تعبیر کردند که دولت آمریکا متقاعد شده پسر دوم رهبر، از بازیگران پشت پرده حکومت ایران است.

در شهریور ۱۳۹۸، محمد سرافراز، رئیس پیشین سازمان صداوسیما، در کتاب خاطراتش که به صورت الکترونیکی در دسترس قرار گرفت، مجتبی خامنه‌ای را دارای نقشی غیرعلنی در مدیریت این سازمان معرفی کرد. او در کتاب «روایت یک استعفا»، فرزند آیت‌الله خامنه‌ای را حامی دست‌اندرکاران تخلفات مالی در صدا و سیما معرفی کرد.

اظهارات آقای سرافراز از آن جهت اهمیت داشت که او از ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۵، با حکم رهبر جمهوری اسلامی ایران ریاست سازمان صدا و سیما را عهده‌دار بود و پیش از آن هم، مدت‌ها از مدیران ارشد آن سازمان محسوب می‌شد.

رئیس پیشین صدا و سیما، در افشاگری جداگانه‌ای در آذر ۱۴۰۱، از عضویت مجتبی خامنه‌ای در یک شورای پنج‌نفره خبر داد که از زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی به بعد، دست‌ اندر کار دخالت غیررسمی در موضوعات حساس و از جمله انتخابات بوده است. آقای سرافراز، حسین طائب، رئیس سازمان اطلاعات سپاه در فاصله ۱۳۸۸ تا ۱۴۰۱ و خودش را به عنوان اعضای دیگر شورای پنج نفره معرفی کرد؛ هرچند در زمان بیان افشاگری‌ها، دیگر در آن شورا عضویت نداشت.

محمد سرافراز مدعی بود که رهبر جمهوری اسلامی، به واسطه پسر خود، با شورای پنج نفره و مباحث آن ارتباط داشته است.

مطابق روایت آقای سرافراز، حسین طائب در جلسات شورا، گزارش‌هایی از «زندگی خصوصی و شخصی» چهره‌های سیاسی را به مجتبی می‌داده که «از طریق شنود یا نفوذ» تهیه شده بودند. گزارش‌هایی که، به گفته راوی، مجتبی خامنه‌ای با علاقه پی‌گیر آن‌ها بوده است.

دفتر رهبر جمهوری اسلامی، مجتبی خامنه‌ای یا حسین طائب هیچ‌گاه ادعاهای آقای سرافراز را تکذیب نکردند.