ایران برای اولین بار نامزد بخش بهترین مستند مراسم اسکار شد؛ مستند «شکافتن صخره‌ها»

سازندگان فیلم می‌گویند سارا شاهوردی در ایران مشغول انجام «کاری غیرمعمول» استبی بی سی: رزا رحیمی
سارا خاکی، فیلمساز، با یادآوری دوران کودکی‌اش در تهران می‌گوید که نمونه‌های بسیاری از زنان قدرتمند را در جامعه‌ای مردسالار به یاد می‌آورد.

به گفته او این‌ها زنانی بودند که «برای استقلال خود می‌جنگیدند و به دنبال گشودن فضایی برای زندگی‌شان بودند.»

خانم خاکی بعدا تصمیم گرفت درباره زنان کارآفرین و فعال در کشور تحقیق کند و «با این شخصیت واقعا شگفت‌انگیز و سرسخت در شمال غرب ایران روبرو شد که موتورسواری می‌کند؛ او تنها زن موتورسوار منطقه است و به عنوان ماما، ۴۰۰ کودک را به دنیا آورده است.»

آن زن، سارا شاهوردی است. سارا خاکی و محمدرضا عینی، کارگردان‌های فیلم، پس از ماه‌ها تماس تلفنی برای اعتمادسازی، متوجه شدند که این زن برای به دست آوردن یک کرسی در شورای روستا نیز نامزد شده است و تصمیم گرفتند فیلمی درباره او بسازند.

این فیلم که «شکافتن صخره‌ها» نام دارد، نخستین نامزد ایرانی در بخش بهترین مستند مراسم اسکار است. فیلم، داستان خانم شاهوردی را هنگام رقابت انتخاباتی در روستایش در اطراف زنجان دنبال می‌کند که در قامت یک زن پیشرو با موانع گوناگونی روبرو می‌شود.

ما او را در سالنی مملو از ۱۵۰۰ مرد می‌بینیم که نمایندگان ۳۰۰ شورای محلی روستاها هستند و او تنها زن جمع است.
سارا خاکی و محمدرضا عینی، کارگردانان مشترک، این مستند را در هشت سال ساختنداو با کسب بیشترین آرا، نخستین زنی می‌شود که به این جایگاه دست یافته است. خانم شاهوردی موفق می‌شود که پس از مدت‌ها انتظار، سوخت و برق را به روستا بیاورد. او برای مالکیت مشترک زمین بین مردان و زنان تلاش می‌کند که مفهومی نادر در ایران است و همچنین موضوعاتی چون تحصیل دختران و «مقابله با» کودک همسری را پیگیری می‌کند.

در فیلم همچنین می‌بینیم که شاهوردی در تالاری مملو از زنان سخنرانی می‌کند و می‌گوید، از دیدن این که دختران در سنین پایینی، مثلا ۱۱ سالگی، ازدواج می‌کنند و بچه‌دار می‌شوند، متاسف است.

سارا شاهوردی در بازدید از یک مدرسه دخترانه، با دانش‌آموزانی صحبت می‌کند که به او قول می‌دهند به جای ازدواج زودهنگام، تحصیلات خود را تمام کنند. ساخت این فیلم از سال ۲۰۱۷ آغاز شد و هشت سال به طول انجامید و به اعتقاد کارگردانش، خانم شاهوردی مشغول انجام «کاری غیرمعمول» است.

سارا خاکی فیلم را همراه با آقای عینی که به زبان ترکی آذری (گویش غالب آن منطقه) مسلط است، کارگردانی کرد. خانم خاکی در مورد اهمیت همراهی یک زن و مرد در مقام کارگردان می‌گوید: «نمی‌توانستم وارد جهان‌هایی شوم که محمدرضا به راحتی به آن‌ها دسترسی داشت و برعکس.»

در حالی که داستان‌های زنان در مرکز توجه فیلم قرار دارد، روایت دیگری نیز شکل می‌گیرد: ازدواج دو کارگردان فیلم در زمان ساخت آن. آقای عینی می‌گوید: «دو داستان به طور همزمان در حال رخ دادن بود؛ داستان شکافتن صخره‌ها جلوی دوربین و داستان عشق در پشت دوربین.»

خانم شاهوردی به شوخی، اعتبار این پیوند را از آن خود می‌داند. او البته در خود فیلم با موقعیت‌های چالش‌برانگیزی روبرو شد.
آقای عینی و خانم خاکی در زمان ساخت فیلم، پیوندی عمیق با سارا شاهوردی (وسط) برقرار کردنددر یکی از صحنه‌ها می‌بینیم که سارا شاهوردی، دختری به نام فرشته را با اجازه والدینش، به خانه خود می‌آورد؛ فرشته، نوجوانی است که می‌خواهد از همسری که در ۱۲ سالگی با او ازدواج کرده بود، طلاق بگیرد. شوهر فرشته ۳۵ ساله و هم‌سن پدر اوست.

ما فرشته را در جلسه دادگاه می‌بینیم که دلایلش را برای طلاق به قاضی توضیح می‌دهد و می‌گوید: «نمی‌خواهم آینده فرزندم مثل من شود.»

قاضی به فرشته توصیه می‌کند که با شرایط کنار بیاید و او بعدا نزد والدینش بازمی‌گردد. به سازندگان فیلم اجازه داده شد ۴۰ دقیقه از جلسه دادگاه را ضبط کنند و به همین دلیل هم توانستند این گفت‌وگوها را ثبت کنند.

در جریان اتفاقات بعدی فیلم، خود خانم شاهوردی در پی شکایتی به اتهام «اداره خانه‌ای بدنام» به دادگاه احضار می‌شود. او یادش است که بازجو می‌پرسید: «چرا زنان به خانه تو می‌آیند؟ چرا لباس مردانه می‌پوشی؟ چرا صدایت زنانه نیست؟»

به او دستور داده می‌شود که نزد کارشناس پزشکی قانونی برود تا مشخص شود که آیا به عمل تغییر جنسیت نیاز دارد یا خیر. سارا شاهوردی می‌گوید که مشکلی با جنسیتش ندارد.

ما مردی را که آزمایش‌ها را انجام می‌دهد نمی‌بینیم، اما توصیه‌اش را می‌شنویم: «ببین، اگر واقعا زن هستی، باید مراقب قوانین و سنت‌ها باشی. در جامعه ما، یک زن نمی‌تواند هر کاری دلش خواست انجام دهد.»

قاضی در نهایت حکم می‌دهد که انجام جراحی لازم نیست و پرونده شاهوردی را می‌بندد؛ هرچند که توصیه می‌کند، این‌قدر به زنان کمک نکند و سرش به کار خودش باشد. فیلمسازان در تمام طول این پرونده از شاهوردی حمایت کردند.

پشت صحنه فیلم‌سازی در ایران هم چالش‌ برانگیز بود. کارگردانان فیلم می‌گویند که با تاخیر در دریافت مجوز از مقام‌های محلی، بازجویی‌ها و ضبط هارد درایوهایشان روبرو شدند. در مقطعی، این دو نفر که میان ایران و آمریکا در رفت و آمد هستند، برای یک سال ممنوع‌الخروج شدند.
ساخت فیلم در ایران، دشواری‌های خودش را داشتسارا خاکی می‌گوید: «در مسیر روایت این داستان با موانع بسیار زیادی روبرو بودیم و بارها پیش آمد که تقریبا مطمئن بودیم هرگز نمی‌توانیم این فیلم را تمام کنیم.»

آن‌ها اما موفق شدند و در ۲۲ ژانویه بود که شنیدند نامزد اسکار شده‌اند.

زمان اعلام این خبر با قطع گسترده دسترسی به اینترنت در ایران، در پی اعتراضات ضد حکومتی و سرکوب مرگبار نیروهای امنیتی که هزاران کشته بر جای گذاشت، هم‌زمان شده بود.

خانم خاکی این تقارن زمانی را «بسیار سنگین» و «تلخ و شیرین» توصیف می‌کند. این وضعیت همچنین باعث شد که آن‌ها در ابتدا نتوانند خانم شاهوردی را با خبر کنند.

سرانجام که موفق شدند با خانم شاهوردی تماس بگیرند، او پس از شنیدن خبر سکوت کرد و سپس منقلب شد. محمدرضا عینی می‌گوید: «موضوع فقط نامزدی اسکار نبود، بلکه به کل این تجربه و نگاهی به گذشته زندگی او برمی‌گشت.»

هرچند آن‌ها تمایل داشتند خانم شاهوردی در جشنواره‌ها و اکران‌ها همراهشان باشد، اما ممنوعیت سفر ایرانیان به آمریکا و محدودیت‌های ویزا در نقاط دیگر، مانع از این کار شد.

با این حال، آن‌ها موفق شدند در سپتامبر ۲۰۲۵ برای نمایشی در کره جنوبی سفر کنند. خانم خاکی می‌گوید: «بسیار ارزشمند بود... او توانست فیلم را در کنار نوجوانان کره‌ای که واقعا از این ماجرا الهام گرفته بودند، تماشا کند.»

از زمان نخستین نمایش فیلم، دوره چهارساله حضور شاهوردی در شورای روستا به پایان رسیده است ولی فیلمسازان می‌گویند او همچنان مدافع سرسخت حقوق زنان و دختران است. مدرسه‌ای جدید در روستا در حال ساخت است که او برایش بسیار تلاش‌ کرده بود.

آقای عینی می‌گوید: «اتفاقات زیادی در جامعه او رخ داده است... زنان بیشتری اعتماد به نفس لازم برای گرفتن کرسی‌های شورا و تصمیم‌گیری را پیدا کرده‌اند و دختران نوجوان بسیاری به تحصیل ادامه می‌دهند و والدینشان نیز از آن‌ها حمایت می‌کنند.»