بازدارندگی یا توهم قدرت؛ آیا موشک‌های ایران می‌توانند مانع جنگ با آمریکا شوند؟

یورونیوز: روزنامه وال‌استریت ژورنال نوشت آمریکا خواستار آن است که تهران در چارچوب توافقی برای جلوگیری از درگیری‌های تازه، برنامه موشکی خود را محدود کند، اما ایران تاکنون این درخواست را رد کرده است.

به نوشته این روزنامه آمریکایی، برنامه موشکی ایران در سال‌های نخست جمهوری اسلامی، از دل ضعف زاده شد. اکنون پرسش این است که آیا این برنامه آن‌قدر بازدارنده شده که بتواند مانع رویارویی نظامی با رئیس‌جمهور ترامپ شود یا نه.

تهران در جریا جنگ ۱۲ روزه حدود ۵۰۰ موشک شلیک کرد که به اهداف غیرنظامی و نظامی در اسرائیل اصابت کردند، اما آسیب راهبردی چندانی وارد نکردند. با آنکه اسرائیل در جریان این جنگ، سکوهای پرتاب و انبارهای موشکی ایران را به‌شدت هدف قرار داد، حکومت ایران از این درگیری فرساینده جان سالم به در برد و بخش بزرگی از زرادخانه‌اش دست‌نخورده ماند.

مهم‌تر از همه، ایران در جریان جنگ آموخت که چگونه شمار بیشتری از موشک‌هایش را از سد سامانه‌های پدافندی اسرائیل و آمریکا عبور دهد.

اکنون تهران تهدید کرده است که اگر ترامپ دستور حمله بدهد، بار دیگر موشک‌هایش را به‌سوی مجموعه گسترده‌تری از اهداف در سراسر منطقه شلیک خواهد کرد. این تهدید فشار را بر کاخ سفید افزایش داده به طوری که نگران توان ایران برای هدف گرفتن اسرائیل، نیروهای آمریکایی، و نیز کشورهای عرب دوست در خلیج فارس و دیگر نقاط منطقه است.

وال‌استریت ژورنال پیشتر در گزارشی نوشته بود که ایران هنوز حدود ۲ هزار موشک بالستیک میان‌برد در اختیار دارد که می‌توانند سراسر منطقه را پوشش دهند. این کشور همچنین ذخایر قابل‌توجهی از موشک‌های کوتاه‌برد دارد که قادرند پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس و کشتی‌ها در تنگه هرمز را هدف بگیرند، به‌علاوه موشک‌های کروز ضدکشتی.

بهنام بن طالب‌لو، مدیر ارشد برنامه ایران در «بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها»، گفت: «در غیاب یک نیروی هوایی و پدافند هوایی معنادار و با وجود متحدان و توان هسته‌ای تضعیف‌شده، موشک‌های بالستیک اکنون ستون فقرات بازدارندگی ایران را تشکیل می‌دهند. این موشک‌ها برای رژیم مثل یک چاقوی سوییسی‌اند؛ هم‌زمان برای اعمال فشار، دفاع و تنبیه.»

فرماندهان نظامی آمریکا این تهدید را جدی گرفته‌اند. ترامپ در اواسط ژانویه پذیرفت که نیروی کافی در منطقه ندارد تا هم ضربه قاطعی را که مدنظرش بود وارد کند و هم پاسخ ایران و مدیریت تشدید تنش را کنترل کند، بنابراین در آخرین لحظه از اجرای طرحش برای حمله به ایران صرف‌نظر کرد.

پنتاگون در حال انتقال سامانه‌های بیشتری از پدافند موشکی به خاورمیانه است، از جمله به خلیج فارس و دیگر کشورهای عربی. ترامپ روز جمعه با اشاره به ایران گفت: «اگر به توافق نرسند، پیامدها بسیار سنگین خواهد بود.»

پیش از آغاز گفت‌وگوهایی که از جمعه در عمان و با هدف جلوگیری از درگیری آغاز شد، آمریکا از ایران خواسته بود در ازای یک توافق برنامه موشکی خود را مهار کند؛ توافقی که از جمله مفاد آن منع غنی‌سازی هسته‌ای و حمایت تهران از شبه‌نظامیان منطقه‌ای مانند حزب‌الله و حماس است.

به گفته دفتر نخست‌وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو قرار است روز چهارشنبه در واشینگتن درباره ایران با ترامپ دیدار و گفت‌وگو کند. دفتر نتانیاهو روز شنبه اعلام کرد: «نخست‌وزیر معتقد است هرگونه مذاکره‌ای باید شامل محدودیت بر موشک‌های بالستیک و توقف حمایت از محور ایرانی باشد.»

اما مقام‌های ایرانی از گفت‌وگو درباره هرگونه محدودیت بر ذخایر موشکی کشور سر باز زده‌اند.

هزاران موشک بالستیکی که ایران طی دهه‌ها با الگوبرداری از فناوری روسی و آمریکایی ساخته، پیش‌تر برای هدف قرار دادن پایگاه‌های هوایی، تأسیسات انرژی، کارخانه‌های آب‌شیرین‌کن و شهرها در منطقه به کار رفته‌اند. تهران گاهی حملات تلافی‌جویانه خود را محدود کرده و حتی با اعلام کوتاه‌مدت قبلیِ اهداف، به آمریکا علامت داده است که قصد ورود به جنگی گسترده‌تر را ندارد.

به گفته تحلیلگران، ایران اکنون می‌کوشد با ایجاد تردید نزد دشمنانش درباره توان موشکی خود، از جنگی دیگر جلوگیری کند.
رهگیری موشک‌های ایرانی بر فراز اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزهدر هفته گذشته، برخی مقامات تندرو در تهران گفتند برنامه موشکی ایران دلیل اصلی آن است که آمریکا به ایران حمله نکرده و به‌جای آن به گفت‌وگو روی آورده است.

یدالله جوانی، رئیس دفتر سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هنگام نمایش یک مدل جدید از موشک‌های بالستیک میان‌برد گفت: «آمریکا خوار و خفیف به مذاکرات بازگشته است.»

ساخت زرادخانه موشکی ایران کارِ یک عمر امیرعلی حاجی‌زاده بود؛ چهره‌ای چنان مهم که اسرائیل او را در حمله هوایی و غافلگیرکننده ژوئن گذشته، در نخستین موج حملات کشت.

حاجی‌زاده در جریان جنگ با عراق به واحدی در سپاه پیوست که مأمور ساخت موشک‌های بالستیک بود. بیشتر کشورها از فروش موشک به ایران خودداری می‌کردند، بنابراین این واحد کپی‌برداری از طرح‌های شوروی و کره شمالی و بعدها از موشک‌های ضدتانک آمریکایی استینگر و تاو که در افغانستان به غنیمت گرفته شده بودند را آغاز کرد.

در سال ۲۰۰۹، او فرماندهی نیروی تازه‌تأسیس هوافضای سپاه را بر عهده گرفت و برنامه موشکی ایران را به سطحی تازه رساند. تا آن زمان، زرادخانه ایران عمدتا شامل موشک‌های کوتاه‌برد و کم‌دقت بود. او بر توسعه موشک‌هایی نظارت کرد که می‌توانستند اهدافی را در فاصله حدود ۱۶۰۰ کیلومتری با دقت هدف قرار دهند؛ بردی که اسرائیل را به‌خوبی در تیررس قرار می‌داد.

سعید گلکار، پژوهشگر سپاه پاسداران و استاد دانشگاه تنسی، گفت: «او یک تندروی ایدئولوژیک بود که وسواس نابودی اسرائیل را داشت.»

وال‌استریت ژورنال یادآوری کرده که در سال ۲۰۱۵، حاجی‌زاده از مخالفان سرسخت برجام بود که برنامه هسته‌ای ایران را در برابر لغو تحریم‌ها محدود می‌کرد. همان سال، او در تلویزیون ایران از «شهرهای موشکی» رونمایی کرد؛ مجموعه‌های عظیمی از موشک‌های آماده شلیک که در عمق کوه‌ها پنهان شده بودند.

پس از آنکه ترامپ در سال ۲۰۲۰ دستور حمله‌ای را صادر کرد که به کشته‌شدن قاسم سلیمانی انجامید، حاجی‌زاده طراحی واکنش ایران را بر عهده گرفت و با رگباری از پهپادها به یک پایگاه آمریکایی در عراق حمله کرد؛ موضوعی که دولت ایران پس از کشته‌شدن این طراح ارشد موشکی اعلام کرد.

به نوشته وال‌استریت ژورنال، چند روز بعد، یک واحد پدافند هوایی که تحت نظارت حاجی‌زاده فعالیت می‌کرد، «به‌طور تصادفی» یک هواپیمای مسافربری اوکراینی را در نزدیکی تهران سرنگون کرد و هر ۲۱۶ سرنشین آن جان باختند.

شبه‌نظامیان عراقی برای حمله به نیروهای آمریکایی و حماس و حزب‌الله برای حمله به اسرائیل از پهپادهای طراحی‌شده در ایران استفاده کردند. موشک‌های ایرانی نیز از سوی حوثی‌های مورد حمایت تهران در یمن برای حمله به عربستان سعودی، کشتیرانی در دریای سرخ، ناوهای جنگی آمریکا و شهرهای اسرائیل شلیک شدند.

ایران این رویکرد را راهی برای حفاظت از خود می‌دانست، با استفاده از متحدان به‌عنوان سپر. حاجی‌زاده در مصاحبه‌ای تلویزیونی در سال ۲۰۱۵ گفت: «بیگانگان در اطراف ما امنیت ندارند، اما ایران در اوج ثبات قرار دارد.»

افشون استوار، دانشیار مدرسه تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی در مونتری کالیفرنیا، درباره حاجی‌زاده گفت: « او بیش از هر فرد دیگری بر نحوه طراحی راهبرد نظامی ایران و شیوه جنگیدن آن تأثیر گذاشته بود.»

حاجی‌زاده در روز ۲۳ خرداد در حمله اسرائیل کشته شد، حمله‌ای که بخش بزرگی از رهبری نظامی ایران را از میان برد.