«معماری ابتکاری جدید» فیلترینگ در ایران؛ اینترنت وصل است اما قابل استفاده نیست

رادیو فردا: گزارش‌های کارشناسی از وضعیت اینترنت در ایران حاکی از «تغییر بنیادین» در مدل اِعمال فیلترینگ و ورود به یک «معماری تازه» پس از سرکوب اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ است.

گروه «فیلتربان» که سیاستگذاری‌های اینترنت در ایران را رصد و تحلیل می‌کند، بر اساس تحلیل‌ کارشناسان شبکه نوشته است اینترنت ایران صرفاً دچار اختلال یا قطع دوره‌ای نشده بلکه شواهد نشان می‌دهد شبکه در حال ورود به یک «معماری تازه» است.

روزنامه شرق نیز در گزارشی به‌نقل از چندین کارشناس می‌گوید آن‌چه کاربران اینترنت در ایران این روزها تجربه می‌کنند، «وضعیتی معلق، فرسایشی و پیش‌بینی‌ناپذیر» و حاصل «تغییر بنیادین در مدل فیلترینگ» ایران است.

در گزارش فیلتربان از وضعیت اینترنت در ایران که از ۱۸ دی‌ماه، پس از حضور گسترده مردم معترض در خیابان‌ها قطع شد، آمده است «داده‌های رادار کلادفلر نشان می‌دهد پس از قطعی‌های گسترده دی‌ماه، الگوی مصرف اینترنت دیگر شبیه دوره‌های عادی نیست و ترافیک به‌صورت نامنظم بالا و پایین می‌شود.»

بر اساس این گزارش به نقل از کارشناسان، این نوسانات می‌تواند «نتیجه تست‌های تهاجمی روی شبکه باشد؛ تست‌هایی که امکان جابه‌جایی اینترنت بین سه وضعیت نظارت هوشمند، اختلال هدفمند و خاموشی هدایت‌شده را فراهم می‌کند.»

این گزارش نتیجه‌گیری کرده که «آنچه کاربران تجربه می‌کنند، نه اختلال تصادفی بلکه نشانه‌ای از بازطراحی ساختاری اینترنت است.»

روزنامه شرق نیز در گزارشی نوشته آنچه کاربران اینترنت در ایران این روزها تجربه می‌کنند، نه قطع کامل اینترنت است و نه بازگشت به وضعیت عادی بلکه «وضعیتی معلق، فرسایشی و پیش‌بینی‌ناپذیر» است که به‌گفته فعالان و کارشناسان شبکه، حاصل یک «تغییر بنیادین در مدل فیلترینگ» ایران است.

در این گزارش که در شماره ۱۴ بهمن این روزنامه منتشر شده، وضعیت اینترنت در ایران به این صورت توصیف شده است: «اینترنت وصل است، اما کار نمی‌کند. پیام‌رسان‌های فیلترشده باز می‌شوند، اما روی «updating» می‌مانند. فیلترشکن‌ها وصل می‌شوند، اما دو دقیقه بعد بی‌هشدار از کار می‌افتند.»
چه اتفاقی دارد می‌افتد؟
گزارش «اینترنت فرسایشی» روزنامه شرق با توصیف بخشی از تجربه کاربران در استفاده از اینترنت بعد از ۱۹ روز قطع کامل و هفت روز اتصال نسبی اینترنت، نوشته است «به‌گفته شش مدیر و کارشناس شبکه و زیرساخت‌های ارتباطی، جمهوری اسلامی در حال عبور از سیستم فیلترینگ سنتی مبتنی بر بستن آی‌پی و خاموشی سراسری، به سمت مدلی پیچیده‌تر و هوشمندتر است.»

این مدیران شبکه می‌گویند این مدل تازه، «به‌جای مسدودسازی مستقیم، روی شناسایی الگوی ترافیک، نوع پروتکل و رفتار اتصال تمرکز دارد؛ مدلی که شباهت زیادی به سیستم فیلترینگ چین دارد، اما با ابزارهایی بومی‌سازی‌شده و متناسب با زیرساخت ایران.»

شرق در گزارش خود نوشته است حتی برخی از این مدیران ادعا می‌کنند در حال حاضر سیستم فیلترینگ شرکت معروف چینی «هواوی» در شبکه ارتباطی کشور «پیاده‌سازی» شده است.

این گزارش افزوده که نتیجه این تغییر، اینترنتی است که «ظاهراً وصل» است، اما عملاً برای بخش بزرگی از کاربران غیرقابل استفاده شده؛ وضعیتی که از نظر برخی کارشناسان، حتی از وایت‌لیست کردن هم «محدودکننده‌تر» است‌ و در مقابل «هزینه سیاسی کمتری» بر دوش حکومت می‌گذارد.
تحلیل کارشناسان بر اساس تجربه‌های کاربران
یک کارشناس اینترنتی به روزنامه شرق گفته است فیلترینگ جدید به‌جای بستن مستقیم سرورها، نوع ترافیک و الگوی ارتباط را هدف می‌گیرد. این سیستم که به‌گفته این کارشناس با تجهیزات هواوی پیاده‌سازی و تا حدی بومی‌سازی شده، به‌جای قطع کامل، «اختلال هوشمند» ایجاد می‌کند.

به‌گفته او، سیستم فیلترینگ جدید خیلی زود روزنه‌ها را شناسایی می‌کند و به‌جای بستن کامل، اتصال را بی‌کیفیت و فرسایشی می‌کند؛ طوری که کاربر عملاً خسته شود: «دیگر نمی‌شود مانند قبل از ۱۸ دی یا حتی همان روزها پایدار به اینترنت وصل شد. عبور از فیلترینگ پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر شده است.»

از نظر او دولت به دنبال «وایت‌لیست کردن» نیست. این مدل «به‌صرفه‌تر است؛ نه فشار جهانی قطع کامل اینترنت را دارد و نه هزینه سیاسی و اعتراض‌ها به وایت‌لیست‌کردن را».

در عین حال این کارشناس، تأکید می‌کند بسیاری از جزئیات هنوز روشن نیست: «همه‌چیز بسته و محرمانه جلو می‌رود». اما نتیجه این شیوه جدید این است که «دسترسی برای کاربران عادی به‌شدت سخت‌تر می‌شود، هزینه ساخت سرورهای مقاوم بالا می‌رود و هزینه دسترسی افزایش پیدا می‌کند؛ تا جایی که خیلی‌ها عطای اینترنت آزاد را به لقایش می‌بخشند».
اینترنتی که حالا دیگر دست امنیتی‌هاست
یک مدیر زیرساخت شبکه هم در گفت‌وگو با «شرق» گفته است اینترنت فقط به شکل ظاهری وصل است و کاربران در حال تجربه استفاده از سرویسی هستند که شباهتی به اینترنت ندارد.

به گفته او شبکه در کمتر از یک ماه گذشته در اختیار «بخش امنیتی» افتاده است که «هیچ توجهی به نظرات وزارت ارتباطات و حتی دخیل‌کردن آن‌ها در تصمیمات و تغییرات ندارند».

این کارشناس تأکید کرده که فیلترینگ‌ها و اختلال‌ها «بسیار سفت و سخت‌تر از گذشته و حتی پاییز سال ۱۴۰۱ اعمال می‌شود... در این بین هم وزارت ارتباطات به‌عنوان مسئول زیرساخت‌های ارتباطی کشور وعده‌هایی را عنوان می‌کند که می‌داند‌ نمی‌تواند انجام دهد».
هزینه‌های کلان برای کاربران
هنوز به‌صورت رسمی رقم خسارت به مردم و کسب‌وکارها بابت قطع اینترنت و حالا هم اختلال شدید اینترنت اعلام نشده و هر مدیر و ارگانی یک رقم درباره این خسارت اعلام می‌کند.

با این حال یکی از مدیران شرکت زیرساخت اینترنتی در گفت‌وگو با «شرق» گفته قطع ۲۰‌روزه اینترنت و محدودیت شدید و اختلال یک هفته اخیر اینترنت به این شرکت فقط برای «یک روز ۲۰ میلیون دلار» بوده است.

کارشناسان می‌گویند محدودیت‌ها و اختلال‌های فعلی روی اینترنت بیشتر از آن چیزی است که کاربران و کسب‌وکارها در پاییز ۱۴۰۱ تحربه کردند.

روزنامه شرق به نقل از کارشناسان نوشته آن‌چه امروز در ایران جریان دارد، نه بازگشت اینترنت و نه قطع آن، بلکه نوعی «تعلیق دائمی» است؛ اینترنتی که «وصل است، اما کار نمی‌کند؛ مدلی از کنترل که به‌جای شوک ناگهانی، فرسایش تدریجی را هدف گرفته است».

مقام‌های جمهوری اسلامی از روز ۱۸ دی‌ماه ۱۴۰۴ با استفاده از قطع اینترنت و اختلال مخابراتی، دست به کشتار گسترده معترضان زدند. آن‌ها این محدودیت را که با انتقاد گسترده بین‌المللی روبه‌رو شد، اقدامی ضروری برای جلوگیری از تماس معترضان با یکدیگر که آنها را «تروریست» می‌نامند، معرفی کردند، اما سازمان‌های حقوق‌بشری می‌گویند خاموشی اینترنت برای سرپوش گذاشتن بر ابعاد سرکوب و کشتار معترضان انجام گرفته است.