ترکیه در هراس از آغاز جنگ و فروپاشی جمهوری اسلامی

ایران وایر: ابراهیم رمضانی

«ترکیه ناچار است مانع بروز جنگ داخلی و تجزیه در این منطقه شود. زیرا اگر ایران فروبپاشد و ترکیه نتواند مطابق منطق رئال‌پولیتیک عمل کند، عمر ترکیه هم «۶۰ دقیقه» خواهد بود.» این سخنان «ارول مترجملر»، کارشناس روابط بین‌الملل و از چهره‌های منتقد حکومت ترکیه است که ۸بهمن ۱۴۰۴ در تلویزیون «سؤزجو» مطرح شد.

هم‌زمان با تشدید تهدیدهای ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی و واکنش مقامات جمهوری اسلامی، گمانه‌زنی‌ها درباره درگیری نظامی افزایش یافته است. ترکیه با تلاش برای میانجیگری با نگاهی محتاطانه تحولات ایران را دنبال می‌کند.

عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی امروز دهم بهمن در سفری از پیش تعیین شده و رسمی به ترکیه می‌رود، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه گفته قرار است در این سفر سیاست حسن همجواری تثبیت شود.

محور اصلی نگرانی‌ها در میان مقامات  ترکیه بر اساس تحلیل روزنامه‌نگاران و کارشناسان بر پیامدهای منطقه‌ای بحران ایران، خطر گسترش جنگ، فروپاشی احتمالی ساختار قدرت، و موج مهاجرت به سمت مرزهای ترکیه متمرکز است.

در این گزارش به بررسی واکنش مقام‌های سیاسی ترکیه به اعتراضات مردم ایران و تهدیدهای نظامی آمریکا پرداخته‌ایم. 
مواضع سیاسیون ترکیه: تأکید بر ثبات ایران و مخالفت با مداخله خارجی
واکنش مقامات سیاسی ترکیه به اعتراضات مردمی در ایران عمدتاً بر ضرورت حفظ ثبات و تمامیت ارضی ایران متمرکز بوده است. «رجب طیب اردوغان»، رییس‌جمهوری ترکیه، در ۲۹دی اعلام کرد که «ایران پس از حملات اسراییل با چالشی جدید روبه‌رو شده است. چالشی که آرامش و ثبات این کشور را هدف قرار می‌دهد. او تاکید کرد آنکارا بر این باور است که «برادران ایرانی ما» با اتخاذ سیاستی هوشمندانه و با اولویت‌دادن به گفت‌وگو و دیپلماسی، از این شرایط عبور کرده و بر این سناریو غلبه خواهند کرد.» این موضع‌گیری با واکنش‌های منفی متعددی از سوی مخالفان جمهوری اسلامی روبه‌رو شد.

پیش‌تر «هاکان فیدان» ، وزیر امور خارجه ترکیه، در مورد اعتراضات مردمی در ایران گفته بود که، « موساد در تحریک اعتراضات نقش داشته و اسراییل از مشکلات اقتصادی و نارضایتی‌های اجتماعی برای تعمیق شکاف‌ها و تضعیف ثبات حکومت ایران استفاده کرده است.» او همچنین «بنیامین نتانیاهو» را متهم کرده بود که به‌دنبال «گسترش درگیری در منطقه»، است.

«آکیف چاغاتای کیلیچ»، مشاور سیاست خارجی و امنیتی اردوغان، نیز در گفت‌وگو با شبکه تی‌آر‌تی اعلام کرد: «آنکارا امیدوار است وضعیت پیرامون ایران از مسیر دیپلماتیک حل‌وفصل شود و تاکید کرد مداخله خارجی در امور ایران هیچ نتیجه مثبتی به همراه نخواهد داشت.»

در همین چارچوب، «دولت باهچلی»، رهبر حزب حرکت ملی ترکیه که در ائتلاف با حزب حاکم ترکیه است، با تأکید بر اینکه تمامیت ارضی، ثبات و یکپارچگی سیاسی ایران برای ترکیه «مساله‌ای حیاتی» است، «ناآرامی‌ها و اعتراضات در ایران را تهدیدی مستقیم برای امنیت ترکیه و منطقه دانست و مدعی شد تهران هدف تحریکات امپریالیستی قرار دارد. او موضع تهاجمی آمریکا و اسراییل علیه ایران را گامی به‌سوی جنگ متعارف» ارزیابی کرد.

«اؤزگور اؤزل» رهبر حزب مخالف دولت «حزب جمهوری خلق»، به اعتراضات مردمی و قتل عام مردم ایران واکنشی نشان نداده است. 
تحرکات دیپلماتیک، روابط دوجانبه و میانجی‌گری ترکیه
بر اساس نوشته «حانده فرات»، روزنامه‌نگار نزدیک به حزب حاکم ترکیه، رجب طیب اردوغان در تماس تلفنی در ۷بهمن ۱۴۰۴ خواستار برگزاری نشستی با مشارکت ایالات متحده، ایران و ترکیه شده است.  او احتمال داده است این نشست به‌صورت ویدیویی برگزار شود. به نوشته این روزنامه‌نگار، «دونالد ترامپ»، نسبت به این پیشنهاد اردوغان «نگاه مثبتی» داشته است.

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه هم ۸بهمن در گفت‌وگو با شبکه الجزیره تأکید کرد گزینه نظامی علیه ایران نادرست است و گفت: «حمله به ایران اشتباه است. آغاز دوباره جنگ اشتباه است. زمانی که مسیر مذاکره باز شود، ایران آماده است درباره پرونده هسته‌ای دوباره گفت‌وگو کند.»

در همین راستا، اعلام شد «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران،  امروز دهم بهمن ۱۴۰۴ برای دیداری رسمی و از پیش برنامه‌ریزی‌شده به ترکیه سفر خواهد کرد. «اسماعیل بقائی»، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرد تهران مصمم است روابط خود با همسایگان را بر اساس سیاست حسن همجواری و منافع مشترک تقویت کند.

این سفر در حالی انجام می‌شود که پیشتر رسانه‌های وابسته به گروه تروریستی سپاه، در مقابله با تهدیدهای ترامپ پایگاه نظامی «اینجیرلیک» در آدانای ترکیه را هم به عنوان هدف مشروع خود برای حمله قرار داده بودند.
دیدگاه روزنامه‌نگاران و کارشناسان سیاسی و نظامی
در کنار مواضع رسمی، روزنامه‌نگاران و کارشناسان ترکیه نیز تحلیل‌های متعددی درباره تحولات ایران ارایه کرده‌اند. «نعیم بابوراوغلو»، کارشناس امنیت بین‌الملل، معتقد است: «در حال حاضر جنگی ترکیبی در جریان است و تحرکات رهبران سیاسی و نظامی ایران به‌طور مداوم رصد می‌شود. او هشدار داد اگر ناو دوم آمریکا نیز به منطقه برسد و حمله آغاز شود، می‌توان گفت دیپلماسی میانجی‌گرانه ترکیه، روسیه و عربستان شکست خورده است.» 

به گفته او، «هیچ ارتشی پس از آمادگی کامل به‌راحتی عقب‌نشینی نمی‌کند و انرژی جنگی در حال انباشت است.»

«نوزات چیچک»، سردبیر ایندیپندنت ترکی نیز معتقد است که «در حمله جدید، تکمیل سناریوهای ناتمام جنگ ۱۲ روزه دنبال می‌شود و جمهوری اسلامی از آن تجربه درس گرفته است. به گفته او، پس از تجربه ونزوئلا، نگرانی درباره هدف قرار گرفتن رهبر جمهوری اسلامی افزایش یافته و به همین دلیل «مکانیزم جانشینی» طراحی شده تا در صورت ترور یا حمله به رهبران ارشد، روند انتقال قدرت و اقدامات امنیتی از پیش تعیین‌شده فعال شود.»

«مراد یئتکین»، روزنامه‌نگار سرشناس ترک، با اشاره به حجم بالای تجهیزات نظامی آمریکا در منطقه، احتمال حمله به جمهوری اسلامی را بالا دانسته و می‌گوید «اگرچه ترکیه و عربستان بر مذاکره پافشاری می‌کنند، اما شروط ترامپ هیچ اشاره‌ای به دموکراسی، حقوق بشر یا خواسته‌های مردم ایران ندارد و در حال حاضر با این شرایط بیشتر بوی جنگ به مشام می‌رسد»

«حقی اویغور»، معاون آکادمی ملی اطلاعات ترکیه، نیز در مقاله‌ای که در خبرگزاری آناتولی نوشته است معتقد است: «تحرکات آمریکا و اسراییل ممکن است با هدف فشار دیپلماتیک یا زمینه‌سازی برای اقدام نظامی باشد، اما روابط آن‌ها با ایران به مرحله‌ای تقریباً بی‌بازگشت رسیده است. به گفته او، آنکارا هم‌زمان با تلاش برای میانجی‌گری، در حال اتخاذ تدابیر امنیتی است و تجربه سوریه نشان داده هرگونه درگیری می‌تواند به بحرانی بلندمدت تبدیل شود.»

«اورال توغا» کارشناس مرکز تحقیقاتی «ایرام» در برنامه‌ای در کانال سی‌ان‌ان ترک که نزدیک به حکومت ترکیه است می‌گوید: «در صورت بروز جنگ بین ایران و آمریکا منطق بازدارندگی ایران این است که آستانه تحمل درد در جامعه ایران بالاتر از اسراییل است. از نگاه تهران، اگر ده‌ها هزار نفر در ایران کشته شوند، نظام می‌تواند دوام بیاورد، اما تلفات چند هزارنفری در اسراییل می‌تواند معادلات داخلی آن کشور را به‌طور جدی تغییر دهد. بر همین مبنا، راهبرد دفاعی خود را طراحی کرده‌اند.»
سناریوی مهاجرت و ملاحظات امنیتی مرزی ترکیه
در کنار نگرانی‌های سیاسی، نظامی و دیپلماتیک، سناریوی مهاجرت گسترده از ایران نیز به‌طور جدی در دستور کار محافل امنیتی، رسانه‌ای و تصمیم‌سازی ترکیه قرار گرفته است. تجربه موج‌های پیشین مهاجرت از سوریه، افغانستان و عراق، باعث شده آنکارا تحولات ایران را نه صرفاً یک بحران خارجی، بلکه مساله‌ای مستقیم مرتبط با امنیت ملی و ثبات اجتماعی خود ارزیابی کند. از نگاه نهادهای امنیتی ترکیه، هرگونه تشدید درگیری یا فروپاشی نظم داخلی در ایران می‌تواند در مدت‌زمانی کوتاه به فشار مهاجرتی بی‌سابقه‌ای بر مرزهای شرقی این کشور منجر شود.

در همین چارچوب، روزنامه ملیت در ۵بهمن۱۴۰۴ گزارش داد ترکیه در حال بررسی و آمادگی برای ایجاد یک «منطقه حائل» در امتداد مرز مشترک با ایران است. طرحی که هدف اصلی آن، در صورت وقوع جنگ یا ناآرامی گسترده، جلوگیری از ورود انبوه مهاجران و پناهجویان به خاک ترکیه و نگه داشتن آن‌ها «تا حد امکان» در داخل خاک ایران عنوان شده است. این رویکرد بازتاب‌دهنده تغییری مهم در نگاه امنیتی آنکارا است. تغییری که مستقیماً تحت تأثیر تجربه پرهزینه بحران سوریه و پیامدهای بلندمدت آن بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ترکیه شکل گرفته است.

پیش‌تر نیز کارشناسان آکادمی ملی اطلاعات ترکیه در گزارشی با عنوان «جنگ ۱۲ روزه و درس‌هایی برای ترکیه» نسبت به خطر مهاجرت گسترده ایرانیان هشدار داده و تأکید کرده بودند که ایران، به‌دلیل جمعیت بالا، تنوع قومی و موقعیت ژئوپلیتیک، در صورت ورود به یک بحران امنیتی فراگیر، می‌تواند موجی از مهاجرت ایجاد کند که از نظر حجم و پیچیدگی، قابل مقایسه با بحران سوریه نباشد. این گزارش همچنین بر احتمال حرکت هم‌زمان شهروندان ایرانی، مهاجران افغان مقیم ایران و سایر گروه‌های آسیب‌پذیر به سمت مرزهای ترکیه تأکید کرده و آن را یکی از چالش‌های امنیتی جدی پیش‌روی آنکارا دانسته بود.

از این منظر، سناریوی مهاجرت نه به‌عنوان پیامدی فرعی، بلکه به‌مثابه یکی از عوامل تعیین‌کننده در محاسبات امنیتی و سیاست خارجی ترکیه در قبال ایران تلقی می‌شود. عاملی که می‌تواند دامنه بحران ایران را از سطح منطقه‌ای فراتر برده و مستقیماً به داخل خاک ترکیه منتقل کند.