آینده رهبر جمهوری اسلامی ایران چه خواهد شد؟

بی بی سی: کسری ناجی
آیت الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران که این روزها برای بار دوم در هفت ماه گذشته به مخفی گاه پناه برده، می‌داند که او حالا ممکن است شخصا هدف باشد. بعید است او به این زودی ها در حیاط خانه‌اش با خیال راحت قدم بزند یا در بالکن بنشیند.

هنگام بحث درباره این‌ که ایالات متحده ممکن است در گام بعدی برای کمک به معترضان در ایران چه کاری انجام دهد، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا از قاسم سلیمانی و ابوبکر بغدادی نام برده است.

اولی، مهم‌ترین استراتژیست نظامی ایران در خاورمیانه، در روز سوم ژانویه سال ۲۰۲۰ با دستور رئیس‌جمهور آمریکا، در یک حمله پهپادی در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی بغداد کشته شد. دومی که رهبر گروه داعش بود، در روز ۲۷ اکتبر سال ۲۰۱۹، زمانی که نیروهای آمریکایی پس از تایید رئیس‌جمهور این کشور به مخفیگاه او در شمال سوریه یورش بردند، با منفجر کردن جلیقه انتحاری خود، خودش و دو کودک خردسالش را کشت.

اما آیت‌الله خامنه‌ای همچنین سرنوشت حسن نصرالله، رهبر حزب‌الله، را هم فراموش نکرده است.

او در روز ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۴ در حمله هوایی اسرائیل، در حالی کشته شد که در عمق حدود ۲۰ متری یک برج بلند مسکونی در بیروت مشغول رایزنی با دستیاران نزدیکش بود.
قاسم سلیمانی (در مرکز) در حمله آمریکا کشته شدربودن نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، در ژانویه امسال، در کارکاس بعید است از ذهن ایت الله دور باشد.

رییس جمهور آمریکا حالا سرگرم سبک سنگین کردن گزینه‌هایش است. او همین دیروز بعد از ان که توییت‌های رهبر ایران را دید گفت باید برای ایران به فکر رهبری تازه‌ای بود.

آیت الله خامنه‌ای در پیام‌هایی در شبکه ایکس نوشته بود که آمریکا و دولت دونالد ترامپ مسوول کشتار هزاران نفر در ایران در هفته‌های اخیر بوده‌اند.

اما اگر رهبر ۸۶ ساله ایران در نوعی عملیات نظامی از معادلات سیاسی این کشور حذف شود، چه پیامدهایی برای ایران خواهد داشت؟
چهره‌ای منفور برای ایرانیان
سالهاست آیت‌الله خامنه‌ای که ۸۶ سال دارد برای بسیاری از ایرانیان چهره‌ای منفور است.

سال‌هاست که معترضان در سراسر کشور خواهان سرنگونی او هستند. او رهبری فاجعه‌بار برای کشور بوده است. جمهوری اسلامی در زمره سرکوبگرترین نظام‌های جهان است.

در طول ۳۶ سال زمامداری آقای خامنه‌ای، او بدون وقفه، سیاست‌هایی ضدآمریکایی و ضدغربی را دنبال کرده و در عین حال برای بقا به روسیه و چین تکیه داشته است. او سیاست هسته‌ای نیمبندی را دنبال کرده که نتیجه اش برای کشور چیزی جز هزینه، تحریم و فلاکت برای کشور نبوده است.

تلاش‌های او برای گسترش نفوذش و قدرت نمایی در خاورمیانه، منطقه را به آتش کشیده است. فراخوان‌ او برای نابودی اسرائیل به جنگ‌هایی انجامیده که هزاران کشته بر جای گذاشته است.
علی خامنه‌ای که ۸۶ سال دارد، هیچ نشانه‌ای از تمایل به کناره‌گیری داوطلبانه نشان نداده استآقای خامنه‌ای در اعتراض‌های اخیر دستور داد تا معترضان را به شدت سرکوب کنند. او اذعان کرده که هزاران نفر در این سرکوب‌ها کشته شده‌اند.

با قطع اینترنت در ایران دشوار است که بشود از میزان گستردگی کشتار معترضان تصویر روشنی داشت. آنچه روشن است این است که این کشتارها نه تنها در شهرهای بزرگ و کوچک بلکه در روستاها هم صورت گرفته است که خود نشانه‌ای از گستردگی اعتراض‌ها به حکومت آیت الله خامنه‌ای است.

حذف او، اگر چنین تصمیمی گرفته شود ممکن است هرج و مرج و بی قانونی در پی داشته باشد اما محتمل‌تر آن است که سپاه پاسداران تلاش کند خلا قدرت را پر کند.
با قطع اینترنت در ایران دشوار است که بشود از میزان گستردگی کشتار معترضان تصویر روشنی داشتبه گفته آرش عزیزی، مدرس دانشگاه ییل و نویسنده کتاب «ایرانیان چه می‌خواهند»، حتی ممکن است برخی درون نظام از حذف آیت‌الله خامنه‌ای از معادله استقبال کنند.

او می‌گوید: «بخش قابل‌ توجهی از مقام‌های کشور در ایران آماده ایجاد برخی تغییرات هستند. کنار گذاشتن خامنه‌ای، کنار گذاشتن برخی سیاست‌های محوری و نهادهای اصلی جمهوری اسلامی. پس ممکن است حتی از حملات آمریکا به‌عنوان فرصتی برای تسریع این روند استقبال کنند.»
«حاکمان و مردم تحت حاکمیت»
محمدباقر قالیباف، ۶۴ ساله، رئیس کنونی مجلس ایران، از اعضای سپاه پاسداران با گرایش‌های اقتدارگرایانه است. او لباس نظامی را کنار گذاشته و لباس غیرنظامی پوشیده است. اگرچه او از حامیان سرسخت نظام جمهوری اسلامی به شمار می‌رود، اما آیت‌الله خامنه‌ای هرگز به‌طور کامل به او اعتماد نداشته است. بسیاری در حکومت او را بیشتر گرگی در لباس میش می‌دانند که در انتظار لحظه مناسب در کمین نشسته است.

همچنین ممکن است چهره‌های نسبتا میانه‌روتر درون نظام هم برای رسیدن به راس قدرت تلاش کنند.

نام حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین، به ذهن می‌رسد. او خود را به‌عنوان نامزدی جدی برای قشرهای مذهبی میانه‌رو و اصلاح‌طلبان، در صورت درگذشت رهبر، مطرح کرده است.

علی انصاری، موسس دانشکده مطالعات ایران در دانشگاه سنت اندروز اسکاتلند بر این باور است که اصلاح‌طلبان تا حد زیادی اهمیت خود را از دست داده‌اند.

او می‌گوید: «در اصل، اصلاح‌طلبان واقعا وجود ندارند ... آن‌ها صرفا نوعی یک نیروی نمایشی و ظاهری هستند و کاملا به حاشیه رانده شده‌اند. در واقع حالا ما فقط حاکمان را داریم و آنهایی که بر آنها حکومت می‌شود.»
رضا پهلوی ۶۵ ساله است و بیشتر عمر خود را در تبعید در آمریکا زندگی کرده استاما نامی که بسیاری از مردم در خیابان‌های شهرها و شهرک‌های ایران فریاد می‌زنند، نام پسر شاه سابق ایران، ولیعهد رضا پهلوی است که ۶۵ سال دارد و بیشتر عمر خود را در تبعید در واشنگتن گذرانده است.

در سال‌های اخیر، محبوبیت رضا پهلوی در داخل ایران افزایش یافته است؛ جایی که بسیاری با خاطره انگیزی به دوران شاه، به‌ ویژه دهه ۱۹۷۰ نگاه می‌کنند؛ دورانی که ایرانیان به واسطه درامدهای بالای صادرات نفت در زمره مرفه‌ترین ملت‌ها بودند، به شرط آن‌که درباره سیاست حرفی نزنند.

اما رضا پهلوی به هیچ وجه نتوانسته است ایرانیان را متحد کند. در واقع، بسیاری معتقدند که او تفرقه‌انگیز بوده است و در متحد کردن اپوزیسیون ایران در خارج از کشور زیر یک پرچم ناکام مانده، و تصمیم گرفته است به‌ تنهایی پیش برود و مدعی است که ملت پشت سر اوست.

و حتی اگر او تنها رهبری باشد که ایرانیان در داخل کشور آرزویش را دارند، به‌سختی می‌توان تصور کرد که او در موقعیتی قرار گیرد که قدرت را به دست بگیرد. او پایگاه سازمانی در ایران ندارد که بتواند برای رسیدن به قدرت به او کمک کند.

بسیاری استدلال می‌کنند که محبوبیت غیر منتظره او در داخل ایران در جریان اعتراض‌های اخیر، از این واقعیت ناشی می‌شود که بسیاری از معترضان او را تنها مدعی قدرت می‌دیدند که در برابر نظامی منفور ایستاده است.

بسیاری از این معترضان کسی را ترجیح می دهند که هیچ سابقه‌ای از همکاری با جمهوری اسلامی نداشته باشد و خواهان روابط بهتری با غرب باشد.

صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتم‌هاوس در لندن می‌گوید: «در حال حاضر، تغییرات کوچک بعید است که بتواند خواسته معترضان را برآورده کند، چون این اعتراض‌ها درباره مساله‌ای بزرگ‌تر است.»

خانم وکیل می‌افزاید: «این اعتراض‌ها درباره دگرگون کردن کامل شیوه حکمرانی در ایران، دور از افراد و سیستمی است که نزدیک به پنج دهه بر سر کار بوده‌اند.»
حذف رهبر جمهوری اسلامی، چه از طریق حملات نقطه‌زن و چه با یورش کماندوها، تغییری در راس نظام ایجاد خواهد کرداما آیت‌الله خامنه‌ای که ممکن است در پناهگاه وقت کافی داشته باشد، شاید در ذهن خود آنچه را که در سه هفته گذشته رخ داده و این‌ که چگونه به این نقطه رسیده، مرور کند.

او ممکن است از این واقعیت احساس رضایت کند که نظام تاکنون به او وفادار مانده است. هیچ نشانه‌ای از عدم وفاداری سپاه به او دیده نمی شود. سپاه پاسداران نهادی است که اساسا برای حفاظت از نظام ایجاد شد.

سخنان پراکنده آقای ترامپ، این تصور را ایجاد کرده است که حملات احتمالی آمریکا به پایگاه‌های سپاه پاسداران و دیگر نیروهای امنیتی می‌تواند آن‌ها را تضعیف و متلاشی کند و فضا را برای حضور پرشمارتر معترضان جهت سرنگونی نظام باز کند.

او معترضان را به ادامه اعتراض و اشغال ساختمان‌های دولتی تحریک کرده است. او گفت: «کمک در راه است.»

ممکن است معترضانی که در برابر آمادگی نیروهای امنیتی برای شلیک به قصد کشت، تا حد زیادی از خیابان‌ها عقب‌نشینی کرده‌اند، با تحریک آقای ترامپ، دوباره تشویق شوند و به خیابان‌ها بازگردند.

بسیاری از آن‌ها حالا باور دارند که اگر قرار است به این نظام پایان دهند، به مداخله خارجی نیاز دارند.

اما حتی اگر کمکی در راه نباشد، ایرانیان پس از آن‌ که از موج اخیر اعتراض‌ها درس‌هایی آموخته‌اند، می‌دانند که دیر یا زود دوباره به خیابان‌ها برخواهند گشت.
ادامه دادن با مشت آهنین
در ۱۶ سال گذشته، ایرانیان چندین بار برای اعتراض به آیت‌الله خامنه‌ای به خیابان‌ها آمده‌اند.

آخرین دور در سال ۲۰۲۲، پس از مرگ مهسا امینی در بازداشت پلیس به دلیل «بدحجابی» بود.

موجی از اعتراض‌ها در سراسر کشور زیر شعار «زن، زندگی، آزادی» شکل گرفت که چندین هفته ادامه داشت و سرانجام با زور عریان و خشونت شدید نیروهای امنیتی سرکوب شد.

در آن زمان، این فشار تندروهای اسلامی بر زنان بود که مردم را به خیابان‌ها کشاند. بسیاری فکر می‌کردند دیگر بس است.

اعتراض‌های این بار درباره نان و اقتصاد بود. بازاریان با سقوط ارزش ریال، دیگر قادر نبودند به کارشان ادامه دهند، بسیاری دیگر قادر به تامین هزینه‌های زندگی نبودند. فقر زیر فشار تحریم‌های بین‌المللی و شاید مهم‌تر از آن، سوءمدیریت، با سرعت در حال گسترش است.

هم‌ زمان ایران با کمبود آب، برق و به‌ ویژه گاز روبه‌روست. این در حالی است که ایران صاحب دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی جهان است. همچنین بی‌توجهی مسئولان، به تخریب زیست محیطی فاجعه‌باری انجامیده که ممکن است برای همیشه باقی بماند.

رهبر ایران پذیرفته است که بازاریان و کاسبان که از اواخر ماه گذشته دست به اعتراض زدند، مطالبات واقعی داشته‌اند. آن‌ها گفته بودند که سقوط مداوم ارزش پول، کسب‌وکار را برایشان ناممکن کرده است.

رهبر ایران گفته است که مقام‌های کشور در تلاش‌اند مشکل را حل کنند اما او همچنین گفته که این مشکل را دشمنان ایجاد کرده‌اند.

به گفته علی انصاری، فقدان سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، برای کشور ویرانگر بوده است. او می‌گوید: «مشکلاتی که نظام با آن روبه‌روست، عمیقا ساختاری است و به سال‌ها قبل بازمی‌گردد.»

آقای انصاری می‌افزاید: «با این وصف حتی اقتصاددانان خود نظام هم می‌گویند اگر قرار بود مشکلات فعلی‌مان را حل کنیم، برای مثال ناتوانی در تامین خدمات پایه برای مردم، به این دلیل است که ۲۰ سال پیش در زیرساخت‌ها سرمایه‌گذاری نکردیم.»

آیت‌الله خامنه‌ای می‌داند که برای بسیاری از این مسائل، به‌ویژه اقتصاد، راه‌حلی ندارد؛ بحرانی است که فقط می‌تواند بدتر شود. اما با وجود حمام خون هفته‌های اخیر، شاید با خود بیندیشد که اکنون زمان از دست دادن اعتماد به‌ نفس نیست و او باید با مشت آهنین پیش برود.

به‌هرحال شاید او با خود فکر کند که ماموریت یافته است تا برای گسترش اسلام ناب بر کشور حکومت کند و برای رضایت خدا.