روزه‎داری در روزهای بلند؛ 'به تعداد ساعات روز در مکه روزه بگیرید'

علمای مسلمان در مورد زمان افطار در سرزمین‌هایی که طول روز در آنها بیش از هجده ساعت است، اختلاف نظر دارندحسیب عمار - بی بی سی
همزمان با طولانی شدن روز در بعضی از کشورها اروپایی در ماه رمضان در سال‌های اخیر، برخی دانشمندان مسلمان ساکن این کشورها می‌گویند که دراز بودن روز، روزه گرفتن را برای بسیاری‌ها در کشورهای اروپایی که طول روز در آن بیش از هجده ساعت است، به شدت دشوار می‌سازد.

آنها خواستار آن شده‌اند که باید راه‌حل شرعی برای این مشکل سنجیده شود و ساعت‌های روزه‌داری دراین سرزمین‌ها کاهش یابد.
در مقابل برخی دیگر از دانشمندان مسلمان با این نظر موافق نیستند و گفته‌اند که یک مسلمان بالغ مکلف است که تمام روز روزه بگیرد، چه روز دراز باشد چه کوتاه.

مبنای استدلال طرفین چیست؟
قرآن تصریح می‌کند که زمان روزه از سحر تا اول شب یعنی غروب آفتاب است. در آیه شماره ۱۸۷ سوره‌ی بقره آمده است: "و بخورید و بنوشید، تا رشته سپید صبح، از رشته سیاه که همانا شب است، برای شما روشن شود. سپس روزه را تا شب، تکمیل کنید."

این آیه مبنای استدلال بسیاری از فقیهان مسلمان و مجامع فقهی بوده است، از جمله دارالافتای عربستان سعودی و شیخ حسنین مخلوف، از مفتیان اعظم سابق مصر. مطابق به این دیدگاه، مسلمانان در هرجایی که باشند باید تمام روز، چه ساعت‌های آن طولانی باشد چه کوتاه، روزه بگیرند.

پروفسور عبدالفتاح ادریس، استاد فقه تطبیقی در دانشگاه الازهر معتقد است که اینجا نص قرآن مطلق است و خالی از هر نوع قید مکانی. به بیان دیگر "ساکنان سرزمین‌هایی که آفتاب در آن طلوع می‌کند و شب و روز در آن شناخته می‌شود، به موجب حکم این آیه، ملزم و مکلف هستند که روزه را تا غروب آفتاب کامل کنند."

جمعی از فقیهان سنی و شیعه، از جمله شمار زیادی از فقیهان برجسته دانشگاه الازهر مانند مفتی کنونی و تعدادی از مفتیان سابق مصر که از دریچه مکتب فقهی غایت‌گرا یا فقه مقاصدی به روزه نگاه می‌کنند، این دیدگاه را به چالش گرفته‌ و به مکانی بودن حکم آیه بالا تاکید می‌کنند.

دارالافتاء مصر می‌گوید هدف تکلیف شرعی تحمیل مشقت بر انسان نیستاز اهل تسنن، شیخ محمد عبده، نخستین مفتی سرزمین مصر، شیخ محمود شلتوت، شیخ جاد‌الحق علی جاد‌الحق از شیوخ اسبق الازهر، شیخ نصر فرید واصل، مفتی اسبق مصر، علامه مصطفی زرقا از سوریه، و از اهل تشیع، آیت الله ناصر مکارم شیرازی و آیت الله سید صادق حسینی شیرازی از مراجع برجسته تقلید شیعه و محسن کدیور، مجتهد و فقیه اصلاح طلب، از آن جمله هستند.

مبنای استدلال آنها، در کنار استنباط احکام از دیگر آیات قرآن و احادیث پیامبر و اصل فقهی استحسان، واقعیت‌های جغرافیایی جهان امروز است. بر اساس این دیدگاه، قرآن در آیه بالا ساکنان سرزمین‌های دارای شرایط اقلیمی مشابه را خطاب قرار داده است، نه مناطق دارای شرایط خاص اقلیمی. چرا که بر اساس آنچه علمای اصول فقه اهل تسنن می‌گویند، پدیده‌های کمیاب، حکم و قانون خاص خود را دارند.

محسن کدیور باور دارد که در آیه بالا یک بخش جغرافیایی مشخص مورد نظر است نه همه جا: "از ابتدا شارع حکم آغاز و پایان روزه را در حجاز و مناطق مشابه آن بیان کرده و در این آیه نظری به دیگر مناطق نداشته تا به اطلاق آن تمسک شود. این‌که حکم دیگر مناطق چیست به اجتهاد فقها بستگی دارد، و الا در آیه صریحا در این زمینه چیزی نیست. به عبارت دیگر آیات و روایات از این حیث در مقام بیان نیستند تا مقدمات حکمت برای انعقاد اطلاق تمام باشد."
سه‌دستگی کشورهای جهان
امروز کره‌ زمین را به لحاظ حکم نماز و روزه می‌توان به سه بخش جغرافیایی تقسیم کرد:
سرزمین‌هایی که بین مدار ۴۳ درجه‌‌ شمالی و جنوبی قرار دارند و طول روز و شب گاهی مساوی و در نهایت، طول یکی از هفده ساعت بیشتر نمی‌باشد. در مورد حکم نماز و روزه در این مناطق فقیهان اختلاف نظرعمده ندارند. هر انسان بالغ ساکن این بخش از کره زمین که عذر شرعی ندارد، مکلف است که روزه بگیرد. سرزمین‌هایی که بین مدار ۴۳ تا ۶۶ درجه شمالی و جنوبی موقعیت دارند. طول روز بین اردیبهشت تا مرداد (ثور تا اسد، مه تا آگوست) از هجده تا کمتر از بیست و چهار ساعت و طول شب از چند دقیقه تا شش ساعت می‌رسد.

مناطق قطبی که بالای مدار ۶۶ درجه‌ و ۳۳ دقیقه‌‌ شمالی و جنوبی هستند. این سرزمین ها چند ماه پی هم شب و چند ماه پی هم روز دارند.
در مورد حکم نماز و روزه در سرزمین‌های بخش سوم، فقیهان، دست کم اهل تسنن، تقریبا اتفاق نظر دارند که ساکنان آنها باید براساس مناطقی که شب و روز آن مشخص است روزه بگیرند. منتها برخی می‌گویند که مطابق به ساعت‌های روز مکه روزه بگیرند و بعضی دیگر معتقدند که بر اساس افق نزدیک‌ترین سرزمین معتدل روزه بگیرند.
'رحمت در برابر مشقت'
اختلاف اصلی بر سر سرزمین‌های بخش دوم است که طول روز در آن از هجده تا کمتر از بیست و چهار ساعت می رسد و نزدیک به ۳۰٪ از خشکی‌های کره‌‌ زمین را تشکیل می‌دهند. کشورهای حوزه اسکاندیناوی، بریتانیا، آلمان، هلند، فرانسه و شمال روسیه، از جمله همین سرزمین‌ها هستند.

بسیاری‌ها در این کشورها می‌گویند که در چنین ساعات دراز روزه گرفتن بسیار دشوار خواهد بود، بخصوص برای افراد مسن.
دانشمندان مسلمانی که خواستار کاهش ساعت‌های روزه گرفتن در این کشورها هستند، به آیه ١٨٥ سوره بقره اشاره می‌کنند که در پی آیه صیام آمده است. این آیه تصریح می‌کند که "خداوند برای شما آسودگی می‌خواهد نه مشقت و عُسر." این به آن معناست که روزه برای بیش ازهجده ساعت برای انسان مشقت می‌آفریند و این مخالف حکمت الهی و خلاف مقاصد شارع است که برای بندگانش رحمت می‌خواهد و در تناقض کامل با اصل رفع حَرَج است که قرآن بر آن تصریح کرده است.

به گفته شیخ مصطفی زرقاء، هم این برای عقل پذیرفتنی نیست که مثلا نمازهای روز یا شب را تنها بر نیم ساعت تقسیم کرد و هم این که، یک ساعت روزه گرفت و بیست و سه ساعت روز، روزه نگرفت.

دارالافتای مصر در این زمینه می‌گوید: "روزه گرفتن برای بیش از هجده ساعت پی هم بر انسان دشوار است. کارشناسان گفته‌اند، دست برداشتن از خوردن و آشامیدن در این مدت، قطعا به بدن انسان آسیب می‌رساند و این نمی‌تواند هدف تکلیف شرعی باشد."

راه حل دیدگاه سنتی برای رفع این حَرَج که دارالافتای عربستان سعودی از آن نمایندگی می‌کند، این است که اگر کسی به دلیل دراز بودن روز یا سن بالا، نتوانست روزه بگیرد و یا روزه گرفتن به مرگ می‌انجامد یا بیماری روزه‌دار را وخیم‌تر می‌کند، روزه خود را افطار کند و در ماه دیگری که توان داشت، قضای آن را به جا آورد.

اما دیدگاه مقابل این است که چنین راه حلی، از یک سو افراد مکلف در این سرزمین‌ها را از فیض و برکت روزه‌‌ ماه رمضان محروم می‌کند و از سوی دیگر در تناقض با حکم فرض بودن روزه است که مشمول همه سرزمین‌ها و همه مردم می‌شود.
'مکه؛ ملاک اوقات شرعی'
الازهر و دارالافتای مصر نماینده اصلی این دیدگاه بین علمای اهل سنت به شمار می‌روند. مطابق به این دیدگاه که به حدیثی از پیامبر که در آن از تقدیر اوقات نماز و روزه صحبت کرده، استناد می‌کند، باید در این سرزمین‌ها اوقات شرعی را تقدیر و قیاس کرد.

اما در مورد اینکه مطابق به ساعت‌های روز کدام شهر، ساکنان این سرزمین‌ها روزه بگیرند، نظر واحدی وجود ندارد. شماری گفته‌اند که مطابق به نزدیک‌ترین شهر به محل سکونت که روز آن کمتر از هجده ساعت است، روزه گرفته شود اما دیدگاه غالب این است که بر اساس ساعات روز مکه امساک و افطار شود.

بر اساس این دیدگاه، خداوند مکه را ام‌القرا (مادر شهرها) خوانده، نه تنها به خاطر اینکه قبله مسلمانان است بلکه مادر اصل است؛ هم در قبله و هم در تقدیر اوقات شرعی. وقتی اختلال در این اوقات به وجود آید، وقت مکه ملاک قرار گیرد و آنگونه که محسن کدیور نوشته "اولویت با مکه‌ مکرمه است به دلیل اتحاد فعل مکلفین. هیچ شهر دیگری خصوصیت مورد قبول واقع شدن توسط همه مسلمانان را ندارد. اگرچه اگر کسی روز شهر دیگری را هم ملاک قرار داد روزه‌اش مقبول است."

بر این اساس مسلمانان در این سرزمین‌ها روزه‌ خود را در فجر به وقت محل آغاز کنند و بر اساس ساعت‌های مکه در همان روز، روزه‌ خود را تکمیل کنند. مثلا اگر صبح در سرزمین‌شان ساعت ۳ شروع می‌شود و مردم مکه چهارده ساعت روزه می‌گیرند، مسلمانان هم در این سرزمین‌ها می‌توانند ساعت پنج بعد از ظهر یعنی پس از چهارده ساعت روزه خود را افطار کنند، حتی اگر آفتاب در آسمان دیده شود.

شیخ مصطفی زرقاء در پاسخ به این اشکال که وقتی آفتاب غروب نکرده باشد، مردم این سرزمین‌ها به کدام دلیل می‌توانند افطار کنند،‌ نوشته است: "بر اساس همان دلیلی که دیدگاه مقابل به ساکنان سرزمین‌های قطبی که شش ماه روز دارند و شش ماه شب، جواز می‌دهد که می‌توانند افطار کنند در حالیکه روزشان دوام دارد و آفتاب در آسمان است."

آنچه از دید او مهم است،‌ مراعات مقاصد شرع در توزیع اوقات نماز و روزه است، به گونه‌ای که عُسرِ بالاتر از توان انسان پیش نیاید و مقصود شرعی بدون کم و کاست، تحقق یابد.
+23
رأی دهید
-47
قابل توجه کاربران محترم:
توجه کنید که درج رای مثبت به مطالب، به معنی تایید مطلب و یا علاقه به محتوای خبر نیست و طبعا درج رای منفی نیز به معنی عدم علاقه به محتوای خبر نخواهد بود. سیستم شمارش آرا کمک میکند تا مطالب مهمتر، به انتخاب کاربران سایت، از دیگر مطالب مجزا شده و در بخش مطالب داغ ظاهر گردند. ممکن است یک خبر ناگوار از ارزش خبری بالایی برخوردار بوده و صحیح تر آن است که کاربران به این خبر رای مثبت داده تا در بخش خبرهای داغ سایت در معرض دید بینندگان بیشتری قرار گیرد. بنابراین درج رای مثبت و یا منفی به معنای مهم بودن خبر و یا بی اهمیت بودن آن است.
به جمع دنبال‌کنندگان ایرانیان انگلستان در فیس‌بوک بپیوندید:
به جمع دنبال‌کنندگان سایت خبری سرگرمی رایان در فیس‌بوک بپیوندید:
  • قدیمی ترین ها
  • جدیدترین ها
  • بهترین ها
  • بدترین ها
  • دیدگاه خوانندگان
    ۴۰
    amirHassna - سیدنی، استرالیا

    بنده که کلا دیگه روزه نمی گیرم و هیچ اتفاق بدی هم در زندگیم نیوفتاده. کاملا هم حس و حال گرسنگان رو درک می کنم و خدا رو هم بابت دادن نعمات شکر می کنم. از دست این خرافات و دیدن ماه توسط یه اخوند و به نوعی دادن اختیار غذا خوردن و نخوردن به این اخونکها هم راحت شدم.
    17
    76
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۵:۱۶
    ۳۱
    dannni - سوئد، سوئد
    اینجا در سوئد فاصله از اذان مغرب‌ عشا تا اذان صبح حدود‌ دوساعت‌ نیم است بس باید بیست‌ یک ساعت‌ نیم باید روزه گرفت خوشبختانه امسال بنا به فتوا بیشتر علما شیعه اگر روزه از هفده ساعت نیم نمشه بیشتر روزه گرفت
    29
    17
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۵:۲۶
    ۳۹
    Adamat - خارکف، اوکراین

    از هیچ دینی نه طرفداری می‌کنم و نه‌ انتقاد. فقط جالب است که سیستم روزه داری در مسیحیت با اسلام مقایسه شود. اگر اشتباه نکنم چهل روز زمانش است. هر چه که روییدنی و گیاهی‌ باشد، در طول شبانه‌ روز همانند زمان‌های عادی می‌توانند بخورند. فقط گوشت قرمز نباید خورده شود. نوشیدنی‌ الکلی هم همچنین. در ضمن، دو روز هم در طول مدت روزه، می‌توانند گوشت سفید (مرغ و ماهی‌) مصرف کنند. اگر از جهت عقلی و پزشکی‌ به روزه در مسیحیت نگاه کنیم درمی‌یابیم که چه سیستم خوب و برنامه ی سلامتی است برای بدن. در طول چهل روز، سیستم گوارشی از چربی‌ ها تصفیه میشود، بدون آنکه شخص روزه دار، گرسنگی و تشنگی بکشد!. از جهت مادی هم که حساب کنیم، این چهل روز بسیار بصرفه و از هر جهت سالم و مفید است. تازه در سالهای اخیر، سوسیس هایی‌ گیاهی‌ تولید میشود که روزه داران آنرا میتوانند میل کنند. حال مقایسه کنید سیستم گفته شده را با روزه داری اسلامی آنهم در این فصل، که روزه دار حداقل باید هفده-هجده ساعت گرسنگی و مهمتر از آن، تشنگی تحمل کند، به انجام کارهای روزانه هم بپردازد و انرژی مصرف کند. خب این که واقعا میشود خودآزاری. بدن احترام دارد.
    11
    42
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۵:۲۹
    ۲۰
    حاج حمید الله - وین، اتریش

    عقل که نباشه جون در عذاب است.این دنیا خودتون را اینجوری جِر بدید٬ وقتی هم که پاتون رسید به بهشتت موعود جوره دیگه ای خودتون را جِرواجِرکنید.واقعاً که امان از دست شما ادیان کاذب ابراهیمی.که عقل را کلاً تعطیل کرده
    19
    52
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۵:۴۱
    ۵۹
    Sabokbalam - کالیفورنیا، ایالات متحده امریکا
    الحق که این دین روز بروز جهانی تر میشود. لابد اگر روزی پای مسلمانی به ماه یا مریخ رسید و زمین و کعبه اش را در آسمان آنجا دید، باید طاقباز دراز بکشد و نماز بخواند. اینجور مسلمان لابد جماع را هم چهار زانو نشسته و اجرا میکند، خودتان مجسم کردید ، من بیگناهم!
    19
    35
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۵:۴۸
    ۵۱
    azadeh11 - آمستردام، هلند

    مگه آدم مریضه که خودش را گشنگی بده..هزار تا مریضی بگیره...برید ببینید که یکی‌ از این آخوندها روزه میگیره...سر مردم را گرم کرده‌انو دارند همه چیز را از مردم میدزدند...
    14
    38
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۶:۱۲
    ۵۱
    azadeh11 - آمستردام، هلند
    مگه آدم مریضه که خودش را گشنگی بده..هزار تا مریضی بگیره...برید ببینید که یکی‌ از این آخوندها روزه میگیره...سر مردم را گرم کرده‌اند و دارند همه چیز را از مردم میدزدند...
    11
    26
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۶:۱۲
    ۳۷
    be_pa.khaste - هارلم، هلند
    می‌شه بفرماید اگه خدا عالم هستش و از همه چی‌ با خبر بود و محمد هم همینطور چرا همون موقعه یه فکری به حل مثلمان سال دو هزارو پانزده‌ توی اروپا نکرد ؟
    6
    16
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۶:۳۲
    ۲۰
    حاج حمید الله - وین، اتریش
    [::Sabokbalam - کالیفورنیا، ایالات متحده امریکا::]. ببین اخوی جان عارضم به حضورتون که شما گناهکارید.لاکن باید توجه داشته باشید که اندل رسالة مجموع .چهار زانو٬دو زانو٬سه زانو٬حتی یک زانو ویا نیم خیز٬تمام خیز٬روهوا٬توهوا ٬سقوط ازاد٬ویاغیر ازاد.درماه ویا مریخ به هرشکلی مجاز است و هیچ اشکالی ندارد.
    6
    14
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۶:۵۷
    ۳۳
    سیراب ازسراب - شیراز، ایران
    روزه کله گنجشکی بگیرند ساکنین قطب شمال.
    4
    12
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۸:۵۳
    ۳۳
    faramarz65 - تهران، ایران
    مشکل اکثر مردم اینکه فکر میکنن روزه گرفتن خلاصه میشه در نخوردن . نخوردن شاید ساده ترین و البته مشخص ترین قسمت روزه گرفتن باشن . روزه چشم ( کنترل نگاه ) روزه گوش ( کنترل شنیدن ) روزه زبان ( درست حرف زدن ) روزه فکر ( دور کردن افکار بد و کنترل فکر ) .. اینا همشون جزئی از روزه هستن ولی فقط نخوردنش دیده میشه . من فکر میکردم مگه میشه 17 ساعت چیزی نخورد !! 17 ساعت اب نخورد !! ولی واقعا شد و خداروشکر هم مشکلی نیست .
    10
    19
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۹:۲۶
    ۴۹
    اون پسره تو فیلم کیارستمی - آرلینگتون، ایالات متحده امریکا
    در عجبم این پیغمبر خدا و دار و دستش با این همه علم غیبی که داشتن چطور برای این مشکل راه حلی ارایه ندادن؟ نکنه که ....!
    9
    13
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۱۹:۲۸
    ۳۹
    Adamat - خارکف، اوکراین
    با درود خدمت شما. به هیچ وجه قصد مخالفت یا انتقاد از مطلبی که نگارش فرمودید ندارم. شاید نیاز به گفتن نباشد اما دو سال پیش، ناخودآگاه با مشکلی‌ که شخصی‌ داشت برخورد کردم و چون زمان روزه بود، پس از سالها نذر کردم و دو هفته ی آخر را گرفتم. با گرسنگی آشنا هستم. اما مورد خوبی‌ همچون "کنترل نگاه"، "درست حرف زدن" و "دور کردن افکار بد و کنترل فکر" که به زیبایی‌ فرمودید، آیا مگر فقط باید یک ماه در سال آنهم به بهانه ی روزه باشد؟. خوشبخاته از عهد قدیم برای ایرانیان، "پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک" سرلوحه است، که در یک نگاه بسیار ساده، اما در عمل دشوار است!. روزه ی اسلامی غیرمنطقی‌ و بی‌ نتیجه است. پرسشی هم سالهاست که دارم. مناسبت های عربی‌ چرا اینقدر در تقویم ما و تقویم جهان همچون فواره ای گردان هستند؟، هر سال ده روز به عقب می‌ آیند. در حالیکه برای نمونه، نوروز پارسی ما، در هر کشور و فرهنگی‌ که باشد، زمانش مشخص است، اما این مناسبت های عربی‌ همچون رمضان و عاشورا و غیره، انگار ساخته شدند تا تقویم منطقی‌ و طبیعی جهان را به زیر سوال برند. سلامت باشید.
    3
    7
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۲۱:۰۹
    ۳۹
    Adamat - خارکف، اوکراین
    [::faramarz65 - تهران، ایران::]. با درود. به هیچ وجه قصد مخالفت یا انتقاد از مطلبی که نگارش فرمودید ندارم. شاید نیاز به گفتن نباشد اما دو سال پیش، ناخودآگاه با مشکلی‌ که شخصی‌ داشت برخورد کردم و چون زمان روزه بود، پس از سالها نذر کردم و دو هفته ی آخر را گرفتم. با گرسنگی آشنا هستم. اما مورد خوبی‌ همچون "کنترل نگاه"، "درست حرف زدن" و "کنترل فکر" که به زیبایی‌ فرمودید، آیا مگر فقط باید یک ماه سال آنهم به بهانه ی روزه باشد؟. خوشبخاته از عهد قدیم برای ایرانیان، "پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک" سرلوحه است، که در یک نگاه بسیار ساده، اما در عمل دشوار است!. روزه ی اسلامی غیرمنطقی‌ و بی‌ نتیجه است. پرسشی هم دارم. مناسبت های عربی‌ چرا اینقدر در تقویم ما و تقویم جهان همچون فواره ای گردان هستند؟، هر سال ده روز به عقب می‌ آیند. در حالیکه برای نمونه، نوروز پارسی ما، در هر کشور و فرهنگی‌ که باشد، زمانش مشخص است، اما این مناسبت های عربی‌ همچون رمضان و عاشورا و غیره، انگار ساخته شدند تا تقویم منطقی‌ و طبیعی جهان را به زیر سوال برند. سلامت باشید.
    2
    1
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۲۱:۲۰
    ۵۳
    فضول میرزا - استکهلم، سوئد
    اینهم یک دلیل دیگر که قرآن نمیتواند گفتار خدا باشد! یعنی پروردگار عالم نمیدونسته که در تقاطی از کره زمین طول شب و روز در ایام مختلف سال متغیر است؟ دوستان سعی کنید به این سئوال پاسخ منطقی بدید نه اینکه به شیوه فدای غاغا منو منفی باران کنید!
    5
    11
    جمعه ۵ تیر ۱۳۹۴ - ۲۳:۳۰
    نظر شما چیست؟